Patricia Petibon: La Belle Excentrique

Tekst: Frits de Haen

Een pleidooi voor internationale uitwisseling, zo zou je dit programma van Patricia Petibon en Susan Manoff kunnen noemen. Terecht begint het dan ook met François Couperin. Die zich geenszins chauvinistisch toonde; daarvan getuigt wel Les ­goûts-réunis, zoals hij een van zijn bundels doopte.

In deze ‘verenigde smaken’ streefde hij naar een grensoverschrijdende vermenging van de Italiaanse stijl met de Franse. Zowel La galante als Les barricades mistérieuses stammen uit het Second livre de pièces de clavecin dat in 1716-17 gepubliceerd werd.

Na dit vroege Franse statement verplaatsen we het toneel naar de periode waaruit de meeste liederen van dit recital stammen, zo’n slordige twee eeuwen later. Reynaldo Hahn wordt als Franse componist gezien. En dit hoewel hij geboren werd in Caracas, zijn moeder Spaans bloed door de aderen stroomde en zijn vader een geëmigreerde Hamburger was.

Maar al op vierjarige leeftijd verhuisde Reynaldo naar Parijs waar hij zijn verdere leven bleef. À Chloris stamt uit 1916, terwijl Pholoé het levenslicht zag rond de eeuwwisseling. In het eerste lied verwijst de dalende baslijn naar Bach, evenals de polyfone passage verderop. Een ander voorbeeld van ‘goûts-réunis’?

Dat kan misschien ook gezegd worden van het uitstapje naar de lichte muziek in Parlez-moi de l’amour, hét werk van Jean Lenoir. Nadat Lucienne Boyer het in 1931 vertolkte tijdens het net opgerichte Grand Prix du Disque Français, werd het chanson vertaald in niet minder dan 37 talen en uitgevoerd door uiteenlopende artiesten als Duke Ellington, Ray Charles, Maurice Chevalier en Barbra Streisand.

Het ‘enfant terrible’ van de Franse muziek, met deze geuzennaam zou je Erik Satie kunnen omschrijven. En toch voelde deze cabaret-pianist zich niet te goed om op zijn negenendertigste nog eens contrapuntles te gaan nemen aan de Parijse Schola Cantorum. Hij deed het vooral om transparantie, een van de karakteristieken van de Franse stijl, te kunnen doorgronden.

Het resultaat ervan is te horen in Désespoir agréable, dat na zijn dood gepubliceerd werd. Saties wereld was die van het cabaret, van het vermaak, van de dans. Worden in Les courses kort en jachtig de paardenrennen verbeeld (met zelfs een vleugje Marseillaise), in Sur un vaisseau horen we echo’s van de habanera. En niet voor niets werd het expliciet uitnodigende Je te veux rond de eeuwwisseling gepubliceerd in een bundel café-concert-chansons.

Vergeleken met de luchtigheid van Satie zijn de twee werken van Gabriel Fauré beduidend melancholieker en verstilder. In Spleen noch in Les berceaux is plaats voor het rumoerige Montmartre-milieu van Satie.

Ook Pêcheur de lune van Manuel Rosenthal is van een ingetogener snit. Hij was actief als componist en dirigent en doceerde dat laatste vak aan het Parijse conservatorium. Zijn Fido, Fido sluit dan weer meer aan bij de cabareteske sfeer van Satie.

Om de vermenging van smaken nog eens te onderstrepen vervolgt het recital met een werk van Oscar Straus. Nee, géén familie, hoewel zijn naam aanvankelijk wel met dubbel s werd geschreven – maar in een poging meer afstand te nemen tot zijn Weense naamgenoten liet hij er eentje vallen. In Wenen geboren vluchtte Straus na de Anschluss naar Parijs, waar hij meer dan vijfhonderd cabaret-chansons schreef.

Met Les chemins de l’amour van Francis Poulenc belanden we dan weer in een uiterst melodieus idioom. En toch is ook daar de ballroom niet echt ver weg; opmerkelijk is het dat Poulenc dit lied componeerde in de zwarte oktoberdagen van 1940.

Met componisten als Enrique Granados en Manuel de Falla slecht het programma na de pauze de natuurlijke barrière van de Pyreneeën. Reisdoel: Spanje. Of moeten we zeggen: het Oosten? Want in de tweede Spaanse dans met de bijnaam Orientale laat Granados de rijke Moorse traditie herleven.Tegenover deze dromerige dans stelt zijn vijfde dans, Andaluza, het opzwepende karakter van de flamenco centraal.

Zowel Falla als Granados zijn stevig verankerd in de nationale scholen die in de loop van de negentiende eeuw opkwamen: evenals toondichters elders in Europa waren Spaanse componisten op zoek naar een eigen, nationale stijl en ze gingen te rade bij de volksmuziek. Manuel de Falla woonde in Granada.

Als érgens in Andalusië de enorme invloed van de Moorse heerschappij duidelijk voelbaar is, dan is het wel in deze stad, die pas in 1492 door Los Reyes Católicos werd ingenomen, na een overheersing van bijna acht eeuwen. Het imposante Alhambra, met zijn oogverblindende tuinen van het Generalife, geldt nog steeds als een van de belangrijkste islamitische bouwwerken ter wereld. Het was op de heuvel ertegenover dat Falla een deel van zijn leven doorbracht.

Hoewel Nicolas Bacri in Parijs geboren werd, verwijst A la mar sterk naar het typisch Spaanse (en dus Moorse) idioom, met zijn phrygische wendingen: de witte-toetsen-toonladder die op e begint en dus een karakteristieke halve-toonsafstand aan het begin heeft. Het werk is opgedragen aan Patricia Petibon.

Ook de liederen van Fernando Obradors, afkomstig van de Canarische eilanden, laten het Spaanse coloriet horen, met hun melodische, oosters aandoende guirlandes en de snelle tremolo’s van El vito. Zelfs de beginmaten van La delaïssado van Joseph Canteloube lijken nog te zinspelen op Spaanse sferen, hoewel we dan al weer beland zijn in de Auvergne – het gebied waaruit de volksmuziek stamt die de componist inspireerde.

De volgende etappe brengt ons terug naar Parijs, of is het het Duitse Staufen? Want het is Goethes Faust dat Charles Gounod inspireerde tot wellicht zijn bekendste opera. De ‘juwelenaria’ uit Gounods Faust kreeg een onvermoed tweede leven met Bianca Casta­fiore uit de Kuifje-strips.

Tot slot twee Amerikaanse werken: Some Day My Prince Will Come van de vroeg overleden Frank Churchill, uit de soundtrack van de Walt Disney-verfilming van Sneeuwwitje, en een deel uit Aaron Coplands Appalachian Spring. Copland schreef dit aan de legendarische Martha Graham opgedragen ballet in de oorlogsjaren, aanvankelijk voor een kamermuziekensemble. Deze typisch Amerikaanse liefdesgeschiedenis bleek in uitstekende handen bij een Amerikaan geboren uit Oost-Europese immigranten. Onderstreept dat niet nogmaals de grensoverschrijdende ‘goûts-réunis’ van dit recital?

Download dit concertprogramma.