Patricia Kopatchinskaja: Bach en Kurtág

tekst: Olga de Kort 

Een avontuurlijk programma, dat spreekt Patricia Kopatchinskaja wel aan. Met haar lichte hand combineert de van oorsprong Moldavische maar in Zwitserland woonachtige violiste Barok met nieuwe muziek en de muzikale folklore van haar geboorteland.

Het cimbalom van haar vader Viktor ­Kopatchinsky klinkt naast het klavecimbel en de piano van Anthony Romaniuk. Zelf staat ze deze musici bij met haar twee violen, gemaakt door respectievelijk de ­Napolitaanse ­meester Gagliano in 1780 en zijn Turijnse collega Pressenda in 1834.

‘Ik hoop dat het voor mijn luisteraars in Het Concertgebouw ook een onvergetelijke muziekervaring wordt! Ik kom ­trouwens altijd graag naar Nederland, al vanaf mijn eerste stappen op het professionele ­podium. Ik houd van het publiek hier. Het is aan diverse culturen gewend, vriendelijk, open-minded en zonder vooroordelen.’

Hoe ontstond dit programma?

‘Ik ontmoette Anthony Romaniuk ­enkele jaren geleden in Australië, waar ik op ­tournee was met het Australian Chamber Orchestra. 

Hij bleek een fantastische conti­nuospeler, elke keer toverde hij weer een nieuwe versie van zijn partij. Hij is in staat op alle toetsinstrumenten te improviseren en is met alle stijlen en genres bekend.

Zo ontstond het idee om een programma te maken waarin we een historische ontwikkeling van toetsinstrumenten kunnen laten horen, met het cimbalom als grootvader van de piano. Met een vader die een bekende cimbalist is, was het voor mij gewoon onweerstaanbaar om al deze instrumenten bij elkaar op het podium te brengen.

Dit programma is dus een droom die op een dag werkelijkheid werd. Ik wilde altijd al heel graag barok­muziek spelen. Volksmuziek is voor mijn gevoel niet zo ver van barokmuziek verwijderd. Het vereist ook improvisatie, hiervoor moet je net zo goed alle muziektradities goed kennen en een vrije, flexibele geest hebben.’

Je hebt ook een programma waaraan je moeder, een violiste, deelneemt. Hoe voelt het om met je familieleden te spelen?

‘Een podium delen is voor ons zoals samen koken. Iedereen heeft zijn eigen taak. Ik ben het beste in eten, iedereen vermaken en opruimen na afloop.’

Welke invloed had je vader op jou als musicus?

‘Mijn vader is een obsessieve perfectionist. Hij is ook een groot virtuoos en een geweldige podiumpersoonlijkheid. Hij begon als vijftienjarige dorpsjongen met cimbalom spelen en werd een ster in Moldavië.

Hij stopt nooit, hij is altijd bezig met het perfectioneren van zijn spel. Hij deinst er niet voor terug om ook hedendaagse muziek te spelen en denkt graag met componisten mee.

Maar het belangrijkste vind ik dat hij een ­uitgesproken mening heeft over de muziekinterpretatie. Als hij zegt dat iets goed is, geloof ik het meteen. Als hij niet tevreden is, moet iedereen weer aan het werk.’

Wat is de rol van het cimbalom in de nationale muziek van je vaderland?

‘Samen met de viool behoort het cimbalom tot de belangrijkste volksmuziekinstrumenten. Het voegt een vleugje authentiek ­aroma aan elk stuk toe. Je kunt dit instrument gewoon niet wegdenken uit een traditioneel ensemble.’ 

Je laat het publiek ook kennismaken met een traditionele volkscompositie: Doina et hora. 

‘Dat stuk mocht niet ontbreken. Doina et hora is echt een showpiece voor elk ­instrument. Het is in feite een improvisatie op een ­thema. Een doina is vrij melancholiek, terwijl een hora een dansstuk is. En als we mijn vader straks zijn gang laten gaan, zullen de vonken ervan afvliegen.

Een van de muziek­critici schreef onlangs over mijn vaders hora: “Gelukkig was er een brandweerman in de zaal, want het cimbalom leek op het punt te staan te ontvlammen.”’

Hoe belangrijk is de traditionele muziek in je geboorteland Moldavië? 

‘De folklore in Moldavië, maar ook in het naburige Roemenië en Hongarije, is een deel van de nationale identiteit. Jammer genoeg wordt het vaak verkeerd opgevat als zigeunermuziek. De oude folklore kom je nog steeds tegen in dorpen, waar de boeren haar generaties lang in stand wisten te houden.

De kennis en de vaardigheid gaan in dit geval van vader op zoon. Ik heb geluk dat ik de muziektradities van mijn ouders met de paplepel kreeg ingegoten. De kennis van de muziek van mijn voorouders helpt me ook de Oost-Europese folkloristische invloeden in de westerse klassieke muziek te herkennen en te begrijpen. Om te beginnen bij Haydn, Beethoven en Brahms, maar je kunt zo tot Bartók en Ligeti gaan.

Er zitten opvallend veel voorjaarsnoten in je ­programma zoals het Scherzo uit ­Beethovens ‘Frühling’-sonate en Springs Eternal van ­Vanessa Lann. 

‘Wie houdt er nou niet van het voorjaar? Springs Eternal van de Amerikaans-­Nederlandse componiste Vanessa Lann is gebaseerd op Beethovens ‘Frühling’-sonate en is heel grappig. Het was zo verleidelijk om haar compositie samen met haar inspiratiebron in een programma te combineren. Je krijgt er vanzelf lentekriebels van!’

Beethoven en Lann, Bach en Kurtág, Biber en Crumb. Het programma laat duidelijk zien hoe je tegenover het hedendaagse repertoire staat.

‘Ik vind het inderdaad absoluut noodzakelijk om hedendaagse composities te spelen. Steeds dezelfde oude repertoirestukken herhalen kan op een gegeven moment een dodelijke routine worden. Dat is het laatste wat ik wil, mijn publiek vervelen.

György Kurtág en George Crumb zijn de grote meesters van onze tijd, vergelijkbaar met Beethoven en Brahms. Ze komen bovendien uit dezelfde klassieke muziektraditie. Volgens mij kan juist de muziek van onze tijdgenoten de klassieke muziek helpen te overleven.

We reizen toch al lang met de trein en het vliegtuig en niet meer met koets of te paard. Het lijkt me meer dan relevant om in onze tijd hedendaagse muziek te spelen!’