Padmore en Bezuidenhout: Schuberts Schwanengesang

tekst: Henriëtte Sanders

Het relatief kleine liedoeuvre van Ludwig van Beethoven vormt een belangrijke ­stepping stone van achttiende-eeuwse liedvormen naar het negentiende-eeuwse romantische lied. De Acht Lieder hebben nog ­overwegend de traditionele strofische vorm, evenals ­Maigesang, met een gevarieerde laatste ­strofe.

De ontluikende natuur ­verzinnebeeldt de opbloeiende liefde: de zangpartij is ­gebaseerd op circulatio’s, op en neer gaande ­‘cirkel’-figuren, die een omhelzing muzikaal kunnen weergeven. 

In het doorgecomponeerde lied Neue ­Liebe, neues Leben krijgen turbulente gevoelens van onbeantwoorde liefde muzikaal ­gestalte, in een zo ‘gedreven’ zetting dat de slotzin ­‘Liebe! Liebe! Lass mich los!’ als het ware gelogenstraft wordt.

Het lied Adelaide is qua vorm een aria, bestaande uit een langzaam en een snel gedeelte. De naam van de geliefde klinkt uit ieder geluid in de natuur en manifesteert zich ook bij het gestorven hart van de dichter; dit alles wordt weergegeven in een melodisch veelvormig tekstrefrein ­‘Adelaide’.

Het allegro molto culmineert in voor de aria karakteristieke tekstherhalingen, waarna de naam Adelaide in een hoge en een lage melodische cadens – als alfa en omega van de wereld van de dichter – het lied besluit.

Ook in de ontwikkeling van de romantische liederencyclus vervulde Beethoven een pioniersrol: in zijn cyclus An die ferne Geliebte zijn de zes liederen door tussenspelen met elkaar verbonden en het beginthema keert in het laatste lied terug. Recent onderzoek heeft uitgewezen, dat waarschijnlijk de ­‘ferne Geliebte’ de in januari 1816 plotseling gestorven gravin Marie Karoline von Lobkowitz was.

De mogelijkheid bestaat dat haar rouwende echtgenoot, graaf Joseph von Lobkowitz, aan wie de cyclus is opgedragen, amateurzanger en begunstiger van Beethoven, niet alleen voor de compositie, maar ook voor de gedichten opdracht heeft gegeven.

De eerste twee liederen beschrijven de plek waar de gelieven elkaar treffen. Met het fascinerende ‘Dort im ruhigen Tal’ in het ­tweede lied, waar de zangstem op één toon in het orgelpunt in de begeleiding rust, wordt wellicht op een graf gezinspeeld.

In Leichte Segler in den Höhen moet ieder natuurfenomeen – wolken, water, vogels, de wind – als postillon d’amour fungeren om de gevoelens van de dichter aan zijn geliefde over te brengen. Diese Wolken in den Höhen, een melodie vol ‘Volks­ton’, voert naar Es kehret der Maien, dat een idyllische vogelliefde beschrijft in een opmerkelijk wijde zetting voor de pianist.

Dit geluk is voor de dichter niet weggelegd: hem resten in Nimm sie hin denn, diese Lieder slechts zijn liederen, waarmee hij de band met zijn geliefde wil herstellen.

Bijna anderhalf jaar na de dood van Beethoven in augustus 1828 had Franz Schubert Liebesbotschaft gereed, het eerste lied van zijn zes composities op gedichten van Ludwig Rellstab (1799-1860). De natuur dient als overbrenger van liefdesgevoelens, het kabbelende water klinkt in de begeleiding.

Een contrast daarmee vormt Kriegers Ahnung, dat begint als een sombere sarabande, een langzame dans in driekwartsmaat met nadruk op de tweede tel. Schubert gebruikt deze vorm vaker in zijn liederen, op momenten van contemplatie, vaak met de dood in gedachten.

Net als in Maigesang bij Beethoven brengt de opbloeiende natuur in Frühlingssehnsucht onrust en melancholie teweeg – gesymboliseerd door het sonore hoornidioom in de linkerhand van de begeleiding. Maar tekst en compositie zijn van een generatie later – dus ‘romantisch’, complexer en tragischer – dan Beethovens elegante Maigesang. Het mineur van het laatste couplet en de slotcadens duiden op een slechte afloop.

Dit is ook het geval bij Ständchen, de melancholieke serenade – ook in een sarabande-achtig ritme – die in d klein (de toonsoort van het noodlot) staat, en waarin onverwachte majeurwendingen optreden. Het lied heeft weliswaar een majeur slotakkoord, maar of de zanger succes zal hebben?

Opnieuw is de natuur de spiegel van de ziel in Aufenthalt, waar de zangstem samengaat met de melodielijn van de begeleiding.

De cryptische tekst van In der Ferne schildert een romantische ‘Wanderer’, die zich aan zijn wereld onttrekt. De toonsoort van het gedragen eerste deel is b klein, de toonsoort die bij Schubert vaak teksten vergezelt met een ondertoon van ‘omsloten zijn, geen uitweg kunnen vinden’; in het tweede fragment verandert de modus in B groot, een toonsoort van extase. De ‘Welt hinaus Ziehender’ zou deze wereld daadwerkelijk voor een betere kunnen verwisselen. Aan het slot wordt het mineur echter weer hersteld. 

Is de begeleiding van Abschied een suggestief patroon van hoefgetrappel terwijl de dichter zijn gedachten de vrije loop laat, van de nog volgende liederen op teksten van Heinrich Heine (1797-1856) hebben er drie suggestieve onheilszwangere begeleidingspatronen, zoals Der Atlas, waarvan de zangstem als het ware met mokerslagen, unisono, vastgeklonken zit aan de bas van de begeleiding. 

Een volkomen tegengesteld gebruik van unisono treedt op in Ihr Bild, waar juist transparantie gecreëerd wordt. 

Het enige moment van charme onder de sombere Heine-liederen biedt de barcarolle Das Fischermädchen, dat eigenlijk veel meer een serenade is dan de zetting van Rellstabs Ständchen.

De sfeer in Die Stadt daarentegen wordt beheerst door een naargeestige ‘cirkelbeweging’ in de rechterhand: de kringen in het water van de roeispaan van Charon.

De toonzetting van Am Meer suggereert weidsheid met haar ‘breitgriffige’ akkoorden. In het gedicht is sprake van lichamelijk lijden door ‘vergiftiging’, toegebracht door een vrouw. Mogelijk heeft Schubert zich met Heines tekst geïdentificeerd: evenals Heine leed hij aan syfilis.

Voor het fantoom van Der Doppelgänger schreef Schubert een sobere begeleidingsfiguur, die zich als een ostinato gedraagt. Zowel in de toonsoort b klein – ‘er is geen ontkomen aan’ – als in die duistere, lage begeleiding spreekt de beklemming van Heines gedicht. 

De beslissing of hij de Rellstab- en Heine-liederen als één bundel zou uitgeven heeft Schubert niet meer zelf kunnen nemen. Op 19 november 1828 stierf hij. Zijn broer Ferdinand heeft de bundels plus het lied Die Taubenpost aan de uitgever Tobias Haslinger overgedragen. Hij publiceerde ze samen onder de titel Schwanengesang.