Orchestra e Coro Sinfonica di Milano brengt Verdi’s Requiem

In de lange reeks polemische uitspraken die de muziekgeschiedenis extra kleur verlenen, verdient het oordeel van Hans von Bülow over de Messa da requiem van Giuseppe Verdi een ereplaats. De Duitse pianist en dirigent noemde Verdi’s dodenmis laatdunkend ‘een opera in kerkgewaden’. Opvallend genoeg deed Von Bülow deze uitspraak nog voordat de première had plaatsgevonden, naar het schijnt op basis van een vluchtige blik in de partituur. Pas achttien jaar later luisterde hij eindelijk naar het werk dat hij op voorhand had afgekraakt. Hij raakte tot tranen geroerd en schreef Verdi een excuusbrief waarin hij zijn vergissing ruiterlijk toegaf.

De kritische mening van Von Bülow, hoe voorbarig dan ook, kwam niet helemaal uit de lucht vallen. Toen Verdi in 1874 zijn Messa da requiem voltooide, had hij al 26 opera’s (inclusief twee revisies) op zijn naam staan, waarvan enkele in heel Europa opgevoerd waren, La traviata voorop. Zijn grote internatio­nale faam berustte uitsluitend op zijn opera’s, terwijl hij buiten de grenzen van het muziektheater op een recent strijkkwartet na niets noemenswaardigs had gecomponeerd.

Hoewel Verdi als jongetje het orgel van zijn geboortedorp had bespeeld, hield hij er agnostische opvattingen op na.

Ook om een andere reden lag het niet voor de hand dat Verdi zich op het pad van de religieuze muziek zou begeven. Hoewel hij als jongetje van tien elke zondag het orgel van zijn geboortedorp had bespeeld, hield de componist er agnostische opvattingen op na. In de woorden van zijn laatste librettist Arrigo Boito: ‘Hij was al op jeugdige leeftijd zijn geloof kwijt, net als wij allemaal, maar hem heeft dat, wellicht meer dan ons, voor altijd met weemoed vervuld.’ Het is verleidelijk de ijzingwekkende woorden van Jago in het tweede bedrijf van Otello in de mond van Verdi zelf te leggen: ‘De dood is het Niets. De hemel is een oeroud sprookje.’

Dat Verdi tegen alle verwachtingen in besloot een requiem te schrijven, had alles te maken met de dood van twee grote Italiaanse kunstenaars binnen een tijdbestek van vijf jaar. In 1868 overleed Rossini. Verdi riep zijn collega’s op om gezamenlijk een dodenmis te componeren ter ere van de ‘zwaan van Pesaro’. Zelf nam hij het slotdeel, Libera me, voor zijn rekening. Vanwege financiële perikelen werd dit collectieve eerbetoon nooit uitgevoerd, maar de basis voor Verdi’s eigen Messa da requiem was gelegd.

De dood van de beroemde dichter Alessandro Manzoni op 22 mei 1873 maakte diepe indruk op Verdi. De componist meed de plechtige uitvaart en bracht in stilte en eenzaamheid een bezoek aan het graf van de nationale held. De nacht na dit bezoek schreef hij in een brief aan zijn uitgever Giulio Ricordi dat hij voor de eerste sterfdag van Manzoni een requiem zou componeren. Dit bleek geen loze belofte. Op 10 april 1874 was de mis klaar. Verdi dirigeerde de eerste uitvoering in de San Marco te Milaan op 22 mei. Er volgden drie concerten in de Scala, waarna Verdi in juni het werk voor zeven uitvoeringen meenam naar Parijs. In november vond de Amerikaanse première plaats in New York.

Het Italiaanse publiek reageerde enthousiast op de Messa da requiem. Vanzelfsprekend kon Verdi in Milaan over solozangers beschikken die tot de crème de la crème van de opera­wereld behoorden. Als sopraan was reeds in een vroeg stadium Teresa Stolz gecontracteerd. Deze Duitse zangeres van Boheemse afkomst had twee jaar eerder de titelrol in de Italiaanse première van Aida gezongen. De Oostenrijkse mezzo Maria Waldmann, die eveneens aan deze markante operaproductie had meegewerkt, bood zelf haar diensten aan voor de Messa da requiem en werd meteen aangenomen. Verdi was zo tevreden met haar inbreng dat hij in 1875 speciaal voor haar de koorfuga Liber scriptus door een solo voor mezzo­sopraan verving. Twee Italiaanse zangers, de tenor Giuseppe Capponi en de bas Ormondo Maini, maakten het solistenkwartet compleet.

Even leek het er op dat Verdi slachtoffer van zijn eigen succes zou worden.

De grote publieke belangstelling voor de Messa da requiem had een keerzijde. Ongeautoriseerde bewerkingen schoten als paddestoelen uit de grond en het leek er even op dat Verdi slachtoffer van zijn eigen succes zou worden. In verschillende steden vonden uitvoeringen plaats die niet op zijn goedkeuring konden rekenen. Zo klaagde hij over een bewerking voor militaire kapel die in Ferrara ten gehore was gebracht. Maar over het algemeen slaagde uitgever Ricordi er redelijk in de zakelijke belangen van zijn stercomponist te beschermen.

Verdi deinsde er niet voor terug om uiteenlopende stijlen naast elkaar te gebruiken. Hij wisselde sobere polyfone passages in Palestrina-stijl af met kleurrijke episoden in de beste achttiende-eeuwse mistraditie, en paste waar nodig technieken toe die aan zijn eigen opera’s herinneren (Von Bülow had toch een heel klein beetje gelijk). Contrast is hierbij het sleutelwoord. De stormachtige en overbekende opening van het Dies irae bijvoorbeeld, die overigens nog twee keer klinkt, maakt des te meer indruk omdat het voorafgaande eerste deel (Requiem en Kyrie) bijzonder rustig en zachtmoedig van aard is.

Bij het schrijven van de Messa da requiem greep Verdi dankbaar terug op het fragment ‘Libera me’ dat hij vijf jaar eerder ter ere van Rossini had gecomponeerd. Wat sfeer en muzikaal materiaal betreft vormt het ‘Libera me’ een perfecte samen­vatting van de volledige Messa da requiem, mede omdat de tekst expliciet naar eerdere delen van de dodenmis verwijst. Zo klinken de apocalyptische visioenen van het Dies irae voor de vierde en laatste keer. Wát een contrast met de door het koor gefluisterde slot­akkoorden, die naadloos aansluiten bij de openingsmaten van de compositie.

Het Libera me onderscheidt zich door het ingetogen recitatief op één toon waarmee de sopraan zonder begeleiding inzet. Zij vervolgt haar smeekgebed met haast stralende melodie­lijnen die de rouwenden troost en vertrouwen moeten brengen. Want de agnostische Verdi richt zich in zijn Messa da requiem niet alleen tot God, maar ook en misschien vooral tot de mensen.