Opus13 speelt Schuberts ‘Der Tod und das Mädchen’
Opus13:
Sonoko Miriam Welde viool
Edvard Erdal viool
Albin Uusijärvi altviool
Daniel Thorell cello
Dit concert maakt deel uit van de serie Strijkkwartetten op Woensdag.
Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791)
Strijkkwartet in C gr.t., KV 465 (1785)
‘Dissonanten’
Adagio – Allegro
Andante cantabile
Menuetto: Allegro
Allegro
Thomas Adès (1971)
Arcadiana, op. 12 (1994)
voor strijkkwartet
Venezia Notturno
Das klinget so herrlich, das klinget so schön
Auf dem Wasser zu singen
Et... (tango mortale)
L’ Embarquement
O Albion
Lethe
pauze ± 21.05 uur
Franz Schubert (1797-1828)
Strijkkwartet in d kl.t., D 810 (1824)
‘Der Tod und das Mädchen’
Allegro
Andante con moto
Scherzo: Allegro molto
Presto
einde ± 22.10 uur
Toelichting
Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791)
Strijkkwartet ‘Dissonanten’
Wolfgang Amadeus Mozarts negentiende strijkkwartet is het laatste in een set van zes die hij ‘onafhankelijk’ componeerde, dat wil zeggen: niet voor een vermogende opdrachtgever. Hij droeg ze op aan de oude meester Joseph Haydn (1732-1809), grondlegger van het genre. De werken kenmerken zich door de voor die tijd grote onafhankelijkheid van alle vier partijen. Sommige tijdgenoten bekritiseerden ook Mozarts hang naar complexiteit, maar tegenwoordig gelden deze ‘Haydn-kwartetten’ als een hoeksteen van het repertoire.
Het ‘Dissonantenkwartet’ ontleent zijn bijnaam aan de cryptische passage waar het eerste deel mee begint, waarbij elke nieuwe inzet een onvoorspelbare harmonische wending in gang zet. Na de mysterieuze opening is de rest van het deel echter bijzonder helder en opgeruimd, in de simpelste van allemaal: C groot, de witte toetsen van de piano. Het tweede deel vormt het emotionele hart van het kwartet, een breed uitgesponnen dat opnieuw gevuld is met onvoorspelbare harmonische wendingen. Het is opnieuw opgeruimd van aard, maar met grote contrasten tussen hard en zacht, en tussen meerstemmigheid en unisono-passages. De finale knipoogt in zijn vrolijkheid nadrukkelijk naar Haydn, maar ook hier is de harmonie bij vlagen complexer dan men in die tijd gewend was.
Thomas Adès (1971)
Arcadiana
Arcadia is een historische regio en provincie van Griekenland, ruwweg de binnenlanden van de Peloponnesos. In de Griekse mythologie was het echter ook het thuisland van de god Pan en zijn nimfen en dryaden. Zo heeft de naam al in de klassieke oudheid een enorme kluwen aan bijbetekenissen gekregen als een idyllisch, paradijselijk oord met ongerepte natuur, waar allerlei dichters en kunstenaars hun utopische fantasieën van pastorale eenvoud op konden projecteren.
Het werk van Thomas Adès typeert zich door de diepte en breedte aan literaire, artistieke en muzikale referenties waar deze zoon van een dichter en een kunsthistoricus zich van bedient. Arcadiana is zijn eerste strijkkwartet, geschreven toen hij 23 was, maar ook in dit vroege jeugdwerk is zijn intellectuele benadering duidelijk merkbaar. Met merkbaar plezier – en altijd op het randje van de ironie – wentelt hij zich in zeven korte deeltjes in het intertekstuele oerwoud rondom het begrip Arcadia.
Het openingsdeel is een Venetiaans gondellied, gezien door een lachspiegel: sentimenteel, maar ook luguber. De titel van het tweede deel verwijst naar Mozarts Die Zauberflöte, die ook speelt in een idyllische fantasiewereld; aan het eind klinkt een fragmentje Königin der Nacht. Deel drie citeert een van Franz Schubert met dezelfde titel, en leent daar ook een motief uit om mee aan de haal te gaan. De ‘dodentango’ in het hart van het kwartet verwijst naar het classicistische schilderij Les bergers d’Arcadie van Nicolas Poussin, waarin enkele geïdealiseerde herders bij een grafmonument staan met het opschrift Et in Arcadia ego: ‘Ook ik was in Arcadia’, hiermee verwijzend naar de dood. Ook L’Embarquement pour Cythère is een schilderij in pastorale sfeer, ditmaal van Jean-Antoine Watteau, en we horen flarden van Claude Debussy’s L’isle joyeuse. Het sentimentele zesde deel, O Albion, verwijst naar de oude Griekse en later Keltische naam van Groot-Brittannië, die symbool is komen te staan voor een poëtisch-utopische versie van het land, die in de praktijk nooit bestaan heeft. De Lethe ten slotte is in de Griekse mythologie de rivier van de vergetelheid.
Franz Schubert (1797-1828)
‘Der Tod und das Mädchen’
Het ging in 1824 niet goed met Franz Schubert. Door een ongunstige deal met een uitgever had hij nauwelijks geld meer, zijn grote project was een flop gebleken, maar bovenal begon het hem na een langdurig ziekbed een jaar daarvoor te dagen dat hij, 27 jaren jong, mogelijk niet oud zou worden. Het hele Strijkkwartet in d klein wordt daarom ook wel gelezen als een verbeten, wanhopige onderhandeling met de dood.
Het werk opent stormachtig, met een triolenfiguur waarvan veel van de hierop volgende muziek is afgeleid. Kenmerkend voor de late Schubert zijn de vele woeste harmonische wendingen, waarmee hij een voorschot neemt op latere romantici als Anton Bruckner en Franz Liszt. Aan het eind van het deel keert de stormachtige opening terug, maar deze eindigt nu in berusting. Deel twee is een reeks van vijf variaties op een dat Schubert een aantal jaren eerder schreef, waar het kwartet ook zijn bijnaam aan ontleent. Het meisje smeekt in die tekst van Matthias Claudius de Dood tevergeefs om haar met rust te laten en niet mee te nemen, en de parallellen met Schuberts eigen situatie zijn eenvoudig te zien. Na een kolkend en zwaarmoedig lijkt het te eindigen in berusting. Het is doorspekt met dezelfde verbetenheid als de rest van het kwartet, met enkel het lieflijke in het midden als kort moment van respijt. Het stuk besluit met een woeste tarantella waarin Schubert een andere van zijn beroemde liederen citeert, Der Erlkönig, waarin eveneens een kind (tevergeefs) smeekt om niet te hoeven sterven. De versnelling naar het eind toe blijkt geen apotheose maar een dodendans.
door Hugo Bouma
Biografie
Opus13, ensemble
Opus13 won in 2025 de eerste prijs van zowel de Wigmore Hall International String Quartet Competition als de Bordeaux International String Quartet Competition en behoort sindsdien tot de meest veelbelovende jonge strijkkwartetten van dit moment.
In 2026 ontving het ensemble de Borletti-Buitoni Trust Award en de Sixten Gemzéus Music Award en werd het geselecteerd als BBC New Generation Artist. Dit najaar verscheen het debuutalbum, met werken van Mendelssohn en Grieg.
Het kwartet, opgericht in 2014, is vernoemd naar Mendelssohns jeugdige Strijkkwartet in a klein, 13, het eerste stuk dat de strijkers gevieren speelden. Ze studeerden onder anderen bij Bjørg Lewis en Berit Cardas van het Vertavo Quartett en Oliver Wille van het Kuss Quartett.
De musici zijn gedreven ambassadeurs van Noorse klassieke en hedendaagse muziek, van bijvoorbeeld Grieg, Stenhammar, Tarrodi, Byström en Fagerlund. Ze werkten samen met Janine Jansen, Leif Ove Andsnes en Tabea Zimmermann en richtten het jaarlijkse kamermuziekfestival Vinterspill på Lillehammer op.
Opus13 treedt voor het eerst op in Het Concertgebouw en debuteert dit seizoen ook in de Wigmore Hall in Londen en het Konserthuset in Stockholm. Het kwartet speelt op bijzondere instrumenten, mede mogelijk gemaakt dankzij verschillende bruiklenen: een Stradivarius-viool (1736), een Guadagnini-viool (1751), een van Christophe Landon (2008) en een van Gagliano (1772).


