Olli Mustonen & Friends: Schuberts Forellenkwintet
Strijkers met Variatie 20.15 uur
Hugo Ticciati viool
Philippe Graffin viool
Razvan Popovici altviool
Christian Poltéra cello
Rick Stotijn contrabas
Olli Mustonen piano
Darius Milhaud 1892-1974
Suite de concert après ‘La création du monde’ in A gr.t., op. 81 (1926)
Prélude
Fugue
Romance
Scherzo
Final
Olli Mustonen 1967
Pianokwintet (2015)
Drammatico e passionate
Andantino
Finale
Nederlandse première
pauze
Franz Schubert 1797-1828
Kwintet in A gr.t., D 667 (1819) ‘Die Forelle’
Allegro vivace
Andante
Scherzo: Presto – Trio
Thema: Andantino – Sechs Variationen
Allegro giusto
begin van de pauze ca. 21.00 uur
einde van het concert ca. 22.00 uur
Toelichting
'Een goed diner'
tekst: Paul Janssen
Vanavond hoort u drie werken uit drie verschillende periodes van in de aard verschillende componisten. Wat deze werken verbindt is de wijze waarop ze een reflectie zijn van andere werken van de componist in kwestie.
Darius Milhaud maakte van zijn opzwepende ballet La création du monde een versie voor pianokwintet. Olli Mustonen greep voor zijn Pianokwintet naar de sfeer van zijn Tweede symfonie en Schubert betrok in zijn pianokwintet zijn Die Forelle. Daarnaast is het gehele programma als een ‘goed diner’, aldus Mustonen, die het samenstelde. ‘De delen moeten afzonderlijk goed zijn, maar ook samen kloppen en in balans zijn.
Milhaud is een fantastisch begin, een bekend werk in een onbekende setting, dan volgt mijn Piano-et dat de mensen hier ongetwijfeld nog niet kennen en we sluiten af met een heel bekend en geliefd nagerecht om wat balans te brengen.’
Darius Milhaud 1892-1974
Creation du monde
Darius Milhaud was ongetwijfeld het meest internationaal georiënteerde lid van de Franse Groupe des Six, die in de eerste helft van de twintigste eeuw de Franse muziek na Debussy en Satie domineerde. Milhaud werkte lange tijd als secretaris van de dichter en diplomaat Paul Claudel en verbleef zo onder andere in Brazilië, waar hij een in zijn eigen werk hoorbare liefde voor de Braziliaanse muziek aan overhield, en in de Verenigde Staten waar hij in Harlem geïnjecteerd werd met de oorspronkelijke jazz en vooral de Afrikaanse roots daarvan.
Bij thuiskomst begon hij aan een even beknopte als spraakmakende productie voor het Zweeds Ballet over het ontstaan van de wereld gebaseerd op Afrikaanse mythen. La création du monde, dat in 1923 in première ging, reflecteerde de interesse van de componist in de rauwe Amerikaanse jazz.
Kort na de meer door de dans en de kostuums dan door de muziek op rellen uitlopende première bewerkte Milhaud het ballet voor piano en strijkkwartet. In dit vijfdelige arrangement wordt nog duidelijker hoezeer Milhaud de jazz en de klassieke mores bijeenbracht in een bijzondere .
Vooral het begin met de jazzy Prelude en dito is haast een eerbetoon aan Bach zonder dat het in de verste verte naar Bach klinkt. Vooral de Fuga maakt gebruikt van de kenmerkende blue notes (de verlaagde derde en zevende trap van de toonladder).
‘Een vrolijke fuga’, zegt Mustonen over dit deel. ‘Alsof God enorm veel lol heeft in het creëren van beesten als de apen en flamingo’s’. Het derde deel, Romance, lijkt nog het meest op een trage ragtime, terwijl het misschien wel het dichtst komt bij de muziek die Milhaud in Harlem hoorde en die hem deed besluiten de jazz te adopteren. In de finale komen de diverse jazzy riffs en s samen in een prachtig web van meerstemmigheid.
Olli Mustonen 1967
Pianokwintet
Olli Mustonen is naast een gevierd pianist en veelgevraagd al jaren een opvallende stem in componerend Finland. Zijn oeuvre breidt zich gestaag uit en de werken lijken organisch uit elkaar voort te vloeien. Zo begon zijn Pianokwintet, in 2015 geschreven in opdracht van onder andere de Kunstförderverein Kreis Düren en Wigmore Hall, als een verdere verwerking van het materiaal en de sfeer van zijn Tweede symfonie ‘Johannes Angelos’.
‘Doorgaans zijn mijn werken geïnspireerd op historische gebeurtenissen en literatuur’, zegt Mustonen. ‘Zo ontstond mijn Tweede symfonie na het lezen van een historische roman over de turbulente tijden in de laatste maanden van het Byzantijnse Rijk in Constantinopel. Het eerste deel van het Pianokwintet borduurt hierop voort.
In Finland, een land met een rijke cultuur dat ik beschouw als een meeting point tussen oost en west, vind ik veel residuen van de Byzantijnse cultuur terug. Het eerste deel verklankt mijn fascinatie voor die beïnvloeding van diverse culturen.’
Verder is het Pianokwintet voor zijn doen erg abstracte muziek, aldus de componist, ook al blijft deze helder en zeer communicatief. Meteen al in het eerste deel vallen zijn e gaven op en zijn stuwende ritmiek die doet denken aan de Histoire du soldat van Stravinsky.
Ook in het tweede deel, een ‘set meerstemmige variaties in een vorm die lijkt op een passacaglia’, is de muziek hypnotiserend en navolgbaar. Het laatste deel, dat direct inzet als het tweede deel uiteindelijk gereduceerd is tot een enkele noot in de eerste viool, biedt materiaal uit de eerste twee delen, maar op een aarzelend zoekende wijze.
Na een paar klokachtige pianoakkoorden beginnen de strijkers met een nieuw element dat lijkt op ‘brokstukken van een oude hymne die langzaam een compleet worden’. Het leidt het werk, dat inmiddels ook een versie voor piano en blaaskwartet kent, naar een extatische conclusie.
Franz Schubert 1797-1828
Forellenkwintet
door Paul Janssen
Franz Schubert heeft zo zijn zorgeloze tijden gekend, getuige vele anekdotes die over hem en zijn drinkbroeders de ronde doen. Zo beschreef een van Schuberts vrienden, Anselm Hüttenbrenner, hoe de componist na een van alcohol doordrenkte avond voor hem het Die Forelle ‘componeerde’. Schubert dateerde het manuscript ‘11 februari 1818 twaalf uur ’s nachts’.
In feite schreef de componist dit dartele zorgeloze lied voor zijn vriend uit zijn hoofd op, want hij had het werk al in 1817 gecomponeerd. Een dierbaar lied dat ook weer terugkeerde in 1819 toen de 22-jarige Schubert de zomer doorbracht in het dorpje Steyer in Ober-Österreich. Daar kwam hij de plaatselijke mijndirecteur Sylvester Paumgartner tegen, die bekend stond als een uitstekend amateurcellist.
Paumgartner was met vrienden het pianokwintet van Johann Nepomuk Hummel aan het instuderen met de ongebruikelijke bezetting van piano, viool, , en contrabas. Paumgartner vroeg de jonge componist of hij niet een werk voor dezelfde bezetting kon schrijven. Als suggestie gaf Paumgartner Schubert mee iets te doen met het lied Die Forelle omdat hij dol was op dat lied en omdat Steyer aan de rivier de Ens ligt, een plek waar het goed op forellen vissen was.
Schubert liet het zich geen twee keer zeggen en reserveerde de suggestie voor het vierde deel, een serie variaties over de van Die Forelle. Dit vierde deel is een soort ingelast deel, want Schubert verliet de gebruikelijke vierdeligheid die ook het et van Hummel bevatte door dit deel voor de finale te zetten. De andere delen vormen in feite een standaard pianokwintet met een eerste deel in , een langzaam tweede deel, een duizelingwekkend en een dansante finale.
Biografie
Olli Mustonen, piano
De Fin Olli Mustonen is pianist, en componist. Hij begon op vijfjarige leeftijd met muzieklessen en studeerde later piano bij Eero Heinonen. Als componist bekwaamde hij zich bij Einojuhani Rautavaara. Hij werd uitgenodigd als solist door vele grote orkesten, waaronder de Berliner Philharmoniker, de New York Philharmonic en het Koninklijk Concertgebouworkest (1993, voor Rachmaninoffs Paganini-rapsodie).
Daarnaast gaf hij s en speelde hij kamermuziek in onder meer Carnegie Hall in New York en het Sydney House en tijdens internationale festivals. Met cellist Steven Isserlis vormt de pianist al meer dan dertig jaar een vast duo. Olli Mustonen componeerde talloze werken die wereldwijd worden uitgevoerd, met als bekendste voorbeelden de voor en piano (2006), Nonetto I (1995), Nonetto II (2000) en het Pianokwintet (2015).
Werk van eigen hand dirigeerde hij bij gezelschappen als het Filharmonisch Orkest van Tampere, het Filharmonisch Orkest van Helsinki en het Australian Chamber Orchestra. Sinds 2023 is Olli Mustonen eerste gast-dirigent van het Laplands Kamerorkest. In Nederland was hij recentelijk te gast op de Strijkkwartet Biënnale Amsterdam en het Stiftfestival. De laatste keer dat Olli Mustonen optrad in Het Concertgebouw was in de op 23 maart 2017, met onder andere de Nederlandse première van zijn Pianokwintet.
Hugo Ticciati, viool
De van origine Britse violist Hugo Ticciati volgde zijn muzikale opleiding in Londen en Toronto. In Zweden, waar hij sindsdien is blijven wonen, had hij les van de Russische violisten Nina en Oleg Balabina. Hij won een aantal concoursen en maakte snel carrière op de internationale concertpodia.
Recente hoogtepunten waren optredens in bijvoorbeeld Edinburgh, Chicago, New York en Sint-Petersburg. Hij musiceert graag samen met collega’s als de cellisten Steven Isserlis, Torleif Thedéen en Christian Poltéra en er Evelyn Glennie. De violist programmeerde concertseries in Wigmore Hall in Londen en in het Muziekgebouw aan ’t IJ.
Hugo Ticciati is artistiek leider van het door hemzelf opgerichte Festival O/Modernt in Stockholm en geeft muzikaal leiding aan het --O/Modernt Kamerorkest, dat recentelijk debuteerde in Kings Place in Londen. Naast zijn werk als uitvoerend musicus draagt Hugo Ticciati zijn kennis via masterclasses en seminars over op de jongste generatie musici.
Philippe Graffin, viool
De Franse violist Philippe Graffin heeft speciale affiniteit met het repertoire uit zijn geboorteland en het werk van Britse componisten, en verschillende hedendaagse toondichters droegen werk aan hem op.
Als een van de weinige leerlingen van Josef Gingold werd hij door Yehudi Menuhin uitgenodigd zijn eerste plaat te maken. Inmiddels telt zijn rijke discografie meer dan dertig vioolconcerten, inclusief de wereldpremière van dat van de Afro-Engelse componist Samuel Coleridge-Taylor (1875-1912), wat hij ook uitvoerde op de BBC Proms.
Philippe Graffin trad op met gezelschappen als Philharmonia, het English Chamber Orchestra, het Göteborg , het George Enescu Philharmonisch Orkest, het Filharmonisch Orkest van Sint-Petersburg en Camerata Nordica. Hij werkt nog steeds vaak in Litouwen, waar hij in 2001 speelde onder leiding van Mstislav Rostropovitsj. Ook in Zuid-Afrika is hij een regelmatige gast.
Naast zijn werk in de concertzaal en de studio is de violist oprichter en artistiek leider van het kamermuziekfestival ‘Consonances’ in het Franse Saint-Nazaire.
In 2017 en 2019 cureerde hij bovendien ‘Ysaÿe’s Knokke’, een festival in de zomerresidentie van de beroemde Belgische violist. Philippe Graffin geeft wereldwijd masterclasses en is als docent verbonden aan het Conservatoire National Supérieur de Paris en het Koninklijk Conservatorium van Brussel.
In maart 2017 was hij voor het laatst te beluisteren in de .
Razvan Popovici, altviool
De in Boekarest geboren Razvan Popovici is afkomstig uit een familie van musici. Hij studeerde in Salzburg, Parijs en Freiburg, bij onder anderen Jean Sulem, Peter Langgartner en Christoph Wyneken.
Als solist en kamermusicus concerteerde Razvan Popovici in zalen als het Théâtre des Champs-Élysées in Parijs, Wigmore Hall in Londen, de Philharmonie in Keulen en Carnegie Hall in New York. Muziekfestivals in bijvoorbeeld Wenen, Luzern, Rheingau en Spoleto engageerden de altviolist.
Razvan Popovici deelde het podium met collega’s als Natalia Gutman, Ilya Gringolts, Juliane Banse en Philippe Graffin. Ook is hij lid van het Ensemble Raro, dat optreedt in Europa, de Verenigde Staten en Azië en zeven cd’s uitbracht.
Razvan Popovici is artistiek leider van de De Capo Kamermuziekserie in Boekarest en bekleedt vergelijkbare functies bij het SoNoRo Festival in Boekarest, het SoNoRo Arezzo Festival in Toscane en de Chiemgauer Musikfrühling.
Christian Poltéra, cello
Christian Poltéra is afkomstig uit Zürich en studeerde bij Nancy Chumachenco, Boris Pergamenschikow en Heinrich Schiff. In de beginjaren van zijn carrière kreeg hij een Borletti-Buitoni Trust Award (2004) en was hij BBC New Generation Artist, en in 2007 debuteerde hij op de BBC Proms. Inmiddels soleerde hij bij vele bekende orkesten, waaronder het BBC Symphony Orchestra, de Los Angeles Philharmonic, het Tonhalle-Orchester Zürich en het Orchestre de Paris, onder en als Andris Nelsons, John Eliot Gardiner en Bernard Haitink.
Kamermuziek vertolkt hij met collega’s als de pianisten Leif Ove Andsnes, Lars Vogt en Mitsuko Uchida en de violisten Isabelle Faust en Christian Tetzlaff. Met Frank Peter Zimmermann en Antoine Tamestit vormde de cellist het Trio Zimmermann, dat optrad op prestigieuze podia en festivals in heel Europa. Ook maakte hij vele cd-opnamen, waaronder recentelijk de Cellos van Brahms met Ronald Brautigam.
Christian Poltéra is verbonden aan de Hochschule Luzern en is sinds 2013 artistiek leider van de Kammermusiktage Bergkirche Büsingen. Hij bespeelt een van Antonio Casini, gebouwd in 1675, en de beroemde ‘Mara’-Stradivarius uit 1711. In de was hij meest recent te beluisteren in de VriendenLoterij ZomerConcerten van 2022 met Esther Hoppe (viool) en Ronald Brautigam (fortepiano) en in die van 2023 in een duorecital met Ronald Brautigam.
Rick Stotijn, contrabas
Ieder jaar reizen artistiek leider Candida Thompson en de aanvoerders van Amsterdam Sinfonietta langs de nationale en internationale kamermuziekpodia. Voor de huidige tournee schuift Rick Stotijn aan, voormalig bas-aanvoerder van Amsterdam Sinfonietta.
Rick Stotijn studeerde aan het Conservatorium van Amsterdam bij zijn vader Peter Stotijn en aan de Musikhochschule in Freiburg bij Bozo Paradzik. Hij kreeg in 2013 de Nederlandse Muziekprijs. Als solist musiceerde hij met onder meer Amsterdam Sinfonietta, het Residentie Orkest en de philharmonie zuidnederland.
Bij het Finse Joensuu City Orchestra vertolkte hij een soloconcert van Gavin Bryars en bij het Radio Filharmonisch Orkest het nieuwe werk Reports from the Low Country van Martijn Padding. Kamermuziek speelt hij met collega’s als Liza Ferschtman, Janine Jansen, Bram van Sambeek, Julius Drake, Joseph Breinl en zijn zus, mezzosopraan Christianne Stotijn.
Rick Stotijn is aanvoerder bij het Zweeds Radio Symfonie Orkest en voert ook geregeld de basgroep aan in het Orchestra Mozart, het Chamber Orchestra of Europe en het Mahler Chamber Orchestra.






