Olli Mustonen & Friends: Schuberts Forellenkwintet

tekst: Paul Janssen

Vanavond hoort u drie werken uit drie verschillende periodes van in de aard verschillende componisten. Wat deze werken verbindt is de wijze waarop ze een reflectie zijn van andere werken van de componist in kwestie.

Darius Milhaud maakte van zijn opzwepende ballet La création du monde een versie voor pianokwintet. Olli Mustonen greep voor zijn Pianokwintet naar de sfeer van zijn Tweede symfonie en Schubert betrok in zijn pianokwintet zijn lied Die Forelle. Daarnaast is het gehele programma als een ‘goed diner’, aldus Mustonen, die het samenstelde. ‘De delen moeten afzonderlijk goed zijn, maar ook samen kloppen en in balans zijn.

Milhaud is een fantastisch begin, een bekend werk in een onbekende setting, dan volgt mijn Piano-kwintet dat de mensen hier ongetwijfeld nog niet kennen en we sluiten af met een heel bekend en geliefd nagerecht om wat balans te brengen.’

Darius Milhaud was ongetwijfeld het meest internationaal georiënteerde lid van de Franse Groupe des Six, die in de eerste helft van de twintigste eeuw de Franse muziek na Debussy en Satie domineerde. Milhaud werkte lange tijd als secretaris van de dichter en diplomaat Paul Claudel en verbleef zo onder andere in Brazilië, waar hij een in zijn eigen werk hoorbare liefde voor de Braziliaanse muziek aan overhield, en in de Verenigde Staten waar hij in Harlem geïnjecteerd werd met de oorspronkelijke jazz en vooral de Afrikaanse roots daarvan.

Bij thuiskomst begon hij aan een even beknopte als spraakmakende productie voor het Zweeds Ballet over het ontstaan van de wereld gebaseerd op Afrikaanse mythen. La création du monde, dat in 1923 in première ging, reflecteerde de interesse van de componist in de rauwe Amerikaanse jazz.

Kort na de meer door de dans en de kostuums dan door de muziek op rellen uitlopende première bewerkte Milhaud het ballet voor piano en strijkkwartet. In dit vijfdelige arrangement wordt nog duidelijker hoezeer Milhaud de jazz en de klassieke mores bijeenbracht in een bijzondere partituur.

Vooral het begin met de jazzy Prelude en dito Fuga is haast een eerbetoon aan Bach zonder dat het in de verste verte naar Bach klinkt. Vooral de Fuga maakt gebruikt van de kenmerkende blue notes (de verlaagde derde en zevende trap van de toonladder).

‘Een vrolijke fuga’, zegt Mustonen over dit deel. ‘Alsof God enorm veel lol heeft in het creëren van beesten als de apen en flamingo’s’. Het derde deel, Romance, lijkt nog het meest op een trage ragtime, terwijl het Scherzo misschien wel het dichtst komt bij de muziek die Milhaud in Harlem hoorde en die hem deed besluiten de jazz te adopteren. In de finale komen de diverse jazzy riffs en ritmes samen in een prachtig web van meerstemmigheid. 

Olli Mustonen is naast een gevierd pianist en veelgevraagd dirigent al jaren een opvallende stem in componerend Finland. Zijn oeuvre breidt zich gestaag uit en de werken lijken organisch uit elkaar voort te vloeien. Zo begon zijn Pianokwintet, in 2015 geschreven in opdracht van onder andere de Kunstförderverein Kreis Düren en Wigmore Hall, als een verdere verwerking van het materiaal en de sfeer van zijn Tweede symfonie ‘Johannes Angelos’.

‘Doorgaans zijn mijn werken geïnspireerd op historische gebeurtenissen en literatuur’, zegt Mustonen. ‘Zo ontstond mijn Tweede symfonie na het lezen van een historische roman over de turbulente tijden in de laatste maanden van het Byzantijnse Rijk in Constantinopel. Het eerste deel van het Pianokwintet borduurt hierop voort.

In Finland, een land met een rijke cultuur dat ik beschouw als een meeting point tussen oost en west, vind ik veel residuen van de Byzantijnse cultuur terug. Het eerste deel verklankt mijn fascinatie voor die beïnvloeding van diverse culturen.’

Verder is het Pianokwintet voor zijn doen erg abstracte muziek, aldus de componist, ook al blijft deze helder en zeer communicatief. Meteen al in het eerste deel vallen zijn lyrische gaven op en zijn stuwende ritmiek die doet denken aan de Histoire du soldat van Stravinsky.

Ook in het tweede deel, een ‘set meerstemmige variaties in een vorm die lijkt op een passacaglia’, is de muziek hypnotiserend en navolgbaar. Het laatste deel, dat direct inzet als het tweede deel uiteindelijk gereduceerd is tot een enkele noot in de eerste viool, biedt materiaal uit de eerste twee delen, maar op een aarzelend zoekende wijze.

Na een paar klokachtige pianoakkoorden beginnen de strijkers met een nieuw element dat lijkt op ‘brokstukken van een oude hymne die langzaam een compleet thema worden’. Het leidt het werk, dat inmiddels ook een versie voor piano en blaaskwartet kent, naar een extatische conclusie.

Franz Schubert heeft zo zijn zorgeloze tijden gekend, getuige vele anekdotes die over hem en zijn drinkbroeders de ronde doen. Zo beschreef een van Schuberts vrienden, Anselm Hüttenbrenner, hoe de componist na een van alcohol doordrenkte avond voor hem het lied Die Forelle ‘componeerde’. Schubert dateerde het manuscript ‘11 februari 1818 twaalf uur ’s nachts’.

In feite schreef de componist dit dartele zorgeloze lied voor zijn vriend uit zijn hoofd op, want hij had het werk al in 1817 gecomponeerd. Een dierbaar lied dat ook weer terugkeerde in 1819 toen de 22-jarige Schubert de zomer doorbracht in het dorpje Steyer in Ober-Österreich. Daar kwam hij de plaatselijke mijndirecteur Sylvester Paumgartner tegen, die bekend stond als een uitstekend amateurcellist.

Paumgartner was met vrienden het pianokwintet van Johann Nepomuk Hummel aan het instuderen met de ongebruikelijke bezetting van piano, viool, altviool, cello en contrabas. Paumgartner vroeg de jonge componist of hij niet een werk voor dezelfde bezetting kon schrijven. Als suggestie gaf Paumgartner Schubert mee iets te doen met het lied Die Forelle omdat hij dol was op dat lied en omdat Steyer aan de rivier de Ens ligt, een plek waar het goed op forellen vissen was.

Schubert liet het zich geen twee keer zeggen en reserveerde de suggestie voor het vierde deel, een serie variaties over de melodie van Die Forelle. Dit vierde deel is een soort ingelast deel, want Schubert verliet de gebruikelijke vierdeligheid die ook het kwintet van Hummel bevatte door dit deel voor de finale te zetten. De andere delen vormen in feite een standaard pianokwintet met een eerste deel in sonatevorm, een langzaam tweede deel, een duizelingwekkend scherzo en een dansante finale.