Nostalgie: Jerusalem Kwartet speelt Smetana

In het kielzog van zijn mecenas aartsbisschop Colloredo arriveerde Wolfgang Amadeus Mozart op 16 maart 1781 in Wenen. Aangetrokken door de kansen op roem en inkomen besloot hij zich definitief in de stad te vestigen. Met enige moeite verbrak hij de verbintenis met zijn broodheer, zodat hij opdrachten aan kon nemen en kon optreden voor wie hij maar wilde. Zijn huwelijk met Constanze Weber anderhalf jaar later – tegen de zin van zijn vader – zette de kroon op Mozarts streven naar zelfstandigheid, de kans om zelf zijn koers te bepalen. Een van de eerste werken waar hij zich in alle vrijheid aan zette, was het Strijkkwartet in G groot, KV 387.
Kort daarvoor had Joseph Haydn met zijn strijkkwartetten opus 33 een nieuwe standaard gezet. Mozart pakte de handschoen op en besloot een antwoord te componeren.

Daarbij ging hij niet over een nacht ijs. Mozart bezat de gave ‘in zijn hoofd’ te componeren en vervolgens het kant-en-klare stuk in een keer op papier te zetten, maar met de zes strijkkwartetten die hij aan Haydn opdroeg werkte het anders. De manuscripten laten voor Mozart ongebruikelijke verbeteringen zien. Aan Haydn schreef hij dat deze kwartetten ‘de vrucht waren van een lang en moeizaam pogen’. In het eerste strijkkwartet van de serie is al te horen dat Mozart zijn grote voorbeeld goed bestudeerd heeft. De vier instrumenten gaan op basis van gelijkwaardigheid een beschaafd gesprek aan, elk deel eindigt in harmonie met een pianissimo. Ook is te horen dat Mozart zich verdiept heeft in de muziek van Johann Sebastian Bach. In het laatste deel zijn bijvoorbeeld fugatische elementen verwerkt. Haydn was tevreden, hij vertrouwde Mozarts vader toe dat zijn zoon de grootste componist was die hij kende.

De muziek van Erwin Schulhoff is in de loop van zijn leven als een kameleon meegekleurd met zijn ervaringen. De vroege invloed van Richard Strauss en Claude Debussy werd na de heftige ervaringen aan het front in de Eerste Wereldoorlog verruild voor dada en de Tweede Weense School van Arnold Schönberg. Tijdens zijn verblijf in Berlijn raakte hij in de ban van jazz en ragtime. Bij de terugkeer naar zijn geboortestad Praag in 1923 kwamen het neoclassicisme en Slavische volksmuziek in beeld. De Fünf Stücke uit dat jaar volgen de vorm van een danssuite uit de Barok. Uit bewaard gebleven schetsen weten we dat Schulhoff oorspronkelijk zes delen in gedachte had. Een grotesk deel getiteld ‘Alla marcia militaristica in modo europaia’ vond hij kennelijk toch niet goed passen. Het eerste deel parodieert een Weense wals. Meteen wordt het ritmegevoel van de musici op de proef gesteld: hoewel een driekwartsmaat hoorbaar is, is het stuk in een tweeledige maatsoort genoteerd. Het tweede deel maakt gebruik van een 5/8 maat. In het derde deel klinkt een Tsjechische volksdans. Een tango komt voorbij in het vierde deel en de suite sluit af met een opwindende tarantella, een traditionele dans uit het zuiden van Italië. Het aan Darius Milhaud opgedragen werk zorgde in 1924 voor Schulhoffs internationale doorbraak tijdens een festival van de International Society for Contemporary Music in Salzburg, waar ook muziek van onder anderen Ralph Vaughan Williams, Darius Milhaud, Zoltán Kodály, Paul Hindemith, Igor Stravinsky en Willem Pijper op het programma stond.

Op 2 maart 1876, de dag van zijn tweeënvijftigste verjaardag, schreef Bedřich Smetana in zijn dagboek: ‘Als mijn ziekte ongeneeslijk is, dan wil ik het liefst zo snel mogelijk verlost worden van dit pijnlijke leven.’ Hij was toen al twee jaar doof en een aanhoudende hoge toon boorde zich wreed door alle gedachten. Een hardvochtige behandeling van wekenlange isolatie, waarbij zijn lichaam ingesmeerd werd met stinkende crème, had niets geholpen. Financieel ging het hem zo beroerd dat hij zijn appartement in Praag moest verkopen en gedwongen introk bij zijn dochter en schoonzoon op een landgoed ver buiten de stad. In afzondering componeerde hij zijn Eerste strijkkwartet in e klein ‘Uit mijn leven’, terugblikkend op zijn leven, in de hoop zo een medicijn te vinden tegen zijn depressiviteit.

Twee jaar later zou hij het kwartet in een brief aan een goede vriend beschrijven als een ‘min of meer privécompositie, en daarom opzettelijk voor vier instrumenten
geschreven, in gesprek over de dingen die mij pijnigen, meer niet.’ Hij legde uit hoe het eerste deel zijn jeugdige interesse in de romantische kunst verklankt, het onuitgesproken verlangen naar iets ondefinieerbaars. Met het tweede deel, een soort polka, verwees hij naar de vreugdevolle dagen, toen hij bekend stond als een gepassioneerd danser. In het derde deel herinnerde Smetana zich het geluk van ontluikende liefde. De ontdekking dat nationale onderwerpen in muziek uitgedrukt konden worden en zijn voldoening hierover verklankte hij in de finale. De ramp van zijn doofheid is te herkennen aan een lange hoge piep in de eerste viool boven tremolo’s in de overige strijkers. Smetana schreef in dezelfde brief: ‘Ik stond mijzelf dit grapje toe omdat het zo’n ramp voor mij was.’

Carine Alders