Noord Nederlands Orkest en ZO! Gospel Choir in Swing Symphony van Wynton Marsalis

‘Duke was optimism. I’m with him.’ Aldus de Amerikaanse trompettist, bandleider en componist Wynton Ma­rsalis naar aanleiding van zijn Swing Symphony. Wat hij met die kernachtige karakterisering zeggen wil is dat de esprit van jazz­legende Duke Ellington alom aanwezig is in zijn symfonie over de geschiedenis van de jazz.

Voor de pauze brengt het ZO! Gospel Choir een selectie gospels: liederen die tot slaaf gemaakte Afro-Amerikanen in de negentiende eeuw zongen op de katoenvelden van de zuidelijke staten van Amerika. De gospel laat horen waaruit de jazz is voortgekomen.

De Swing Symphony, de derde symfonie die Wynton Ma­rsalis componeerde, ontstond uit een gezamenlijke opdracht van de New York Philharmonic, de Berliner Philharmoniker, de Los Angeles Philharmonic en het London Symphony Orchestra en klinkt vandaag voor het eerst in Het Concertgebouw. Binnen ruim een uur speeltijd bestrijkt ze een breed emotioneel scala: van beschouwelijk tot bombastisch, van lyrisch tot levendig, van elegant tot energiek, van rustig tot ritmisch, en voortdurend ligt er een zweem van nostalgie over de noten. De Swing Symphony is Amerikaanse symfonische muziek voor het concertpodium, waarin pit en geest van de jazz overal doorsijpelen. Deze krachtige symbiose van jazz met klassiek is uit de pen gevloeid van een groot musicus die het genre als geen ander belichaamt en uitdraagt – met zijn trompetspel, met het door hem in het leven geroepen Jazz Orchestra at Lincoln Center (sinds 1988), met zijn niet aflatende inspanningen voor educatie, documentatie en onderzoek (hij draagt 39 eredoctoraten) en met zijn originele composities die zowel traditie als toekomst ademen.

Geboren in New Orleans (Louisiana), bakermat van gospel en jazz, opgegroeid tussen jazzmusici en als student gevestigd in New York leerde Ma­rsalis de rijke traditie van het genre tot in alle finesses kennen. Daarnaast werd zijn inspiratie gevormd door eerdere Amerikaanse componisten die hun concertmuziek doorspekten met de vrijere geluiden van de jazz, zoals Scott Joplin, George Gershwin, Aaron Copland, Duke Ellington en Leonard Bernstein. Ma­rsalis componeerde zijn Swing Symphony voor een combinatie van symfonieorkest met bigband en solisten op traditionele ‘jazz-instrumenten’ als saxofoon, trombone en drums. En natuurlijk trompet – in de Amerikaanse première nam Ma­rsalis deze partij zelf voor zijn rekening. In zeven delen beschrijft de Swing Symphony de ontwikkeling van de jazz: ieder deel heeft zijn plek in de topografie van het populaire genre dat binnen een paar decennia groot werd in Amerika en van daaruit de wereld veroverde.

In het openingsdeel worden een paar pijlers van de jazz geïntroduceerd (de ragtime van Jerry Roll Morton, de slow drag uit New Orleans, de funeral march). Nadruk ligt – hier, en ook in het vervolg van de symfonie – op het vervagen van het volgens Mar­salis’ stelligste overtuiging kunstmatige onderscheid tussen ‘hoge’ en ‘lage’ cultuur.

Aan de basis van het tweede deel, met zijn vele syncopische ritmes, staat de charleston, de populairste dans van de roaring twenties. Dit loopt uit in de introductie van Afro-Latin-dansen als tango en milonga, om af te sluiten met een zinspeling op Happy Days Are Here Again – een opbeurende hit van net na de Great Depression van 1929.

In het derde deel, door Ma­rsalis omschreven als Kansas-City-swing (denk Count Basie), arriveren we in de swing-era. Een belangrijke bouwsteen is het vraag-en-antwoordspel, tussen solist en groep maar ook tussen symfonieorkest en bigband. Het is een structuur die we ook kennen van de gospel, met voorzang door een voorganger en bijval door de kerkgemeente. Ma­rsalis onderwerpt twee klassiekers aan zijn vraag-en-antwoordspel: Body and Soul van Coleman Hawkins (die naast tenorsaxofoon ook cello speelde, de twee instrumentgroepen die nu in Ma­rsalis’ eerbetoon op elkaar reageren) en Benny Goodmans Sing Sing Sing (de kenmerkende drumsolo is verlegd naar eerst conga’s en later ook allerlei ander orkestslagwerk; onder de vele solo’s zijn er ook een paar voor Goodmans instrument, de klarinet).

Met deel 4 refereert Ma­rsalis aan de vlugge virtuositeit van de beboppers Dizzy Gillespie op trompet en Charlie Parker op altsaxofoon. Via een mambo (inclusief handgeklap) komt Latijns-Amerika opnieuw in beeld, en daarna mondt een stukje ontspannen West-Coast-jazz à la altist Benny Carter uit in een film noir-jazzsoundtrack met strijkers en gedempt koper. Hier zou de Swing Symphony hebben kunnen eindigen, als een volwaardige vierdelige symfonische constructie zoals die sinds de achttiende eeuw was geëvolueerd in het klassieke concertleven.

Maar Ma­rsalis heeft nog drie delen in petto. Deel 5 begint als een ingenieuze fuga en brengt de luisteraar via contrabassist Charles Mingus bij de onregelmatige maatsoorten van Miles Davis. Bij het zesde deel doet de introspectie van Bill Evans zijn intrede, en met een opvallend aandeel voor de houtblazerssectie memoreert Ma­rsalis Wayne Shorter en Herbie Hancock, voorbeelden met wie hij als jonge trompettist mee mocht op tournee. Na een drievoudig contrapunt tussen saxofoons, hoorns en strijkerspizzicato’s laat Ma­rsalis vele stijlen samenvloeien ‘like in the sixties, everything and nothing, just people doing their thing’. Deze overvolle ‘collage van vrijheid en expressie’ trekt de componist door naar deel 7, een grootse, kaleidoscopische finale vol ‘totally new music’. Voor de slotpassage van zijn Swing Symphony heeft Ma­rsalis het einde van Duke Ellingtons baanbrekende trilogie Black, Brown and Beige (1943) voor ogen genomen, ‘and the soul just goes up’.