Nino Gvetadze solo en in Elgars Pianokwintet

Er is nauwelijks een componist wiens werken de muzikale cultuur van een stad – Wenen – zo treffend weerspiegelen als die van Franz Schubert. Toch is zijn carrière als componist in deze stad op een mislukking uitgelopen. Met talrijke liederen, dansen, Ländler en écossais probeerde Schubert aanvankelijk het Weense publiek voor zich te winnen. Dat nam hem echter, de grote composities van Mozart en Beethoven nog vers in het gehoor, niet serieus. Toen Schubert zich op nieuw muzikaal terrein waagde, bijvoorbeeld met de Winterreise, konden ook zijn vrienden hem niet meer volgen. Hij bleef onbegrepen. Zijn laatste grote symfonieën werden deels pas decennia na zijn dood ontdekt, zijn prachtige pianosonates raakten niet eerder dan zo’n vijftig jaar geleden door pianist Alfred Brendel bekend. Schubert strandde op de oppervlakkigheid van een stad waarvan hij de klank als geen ander gevangen heeft. De tragiek van Schubert ligt hierin, dat zijn soms – vooral in zijn jonge jaren – te vergaande bereidheid zich aan de smaak van het publiek aan te passen op gespannen voet stond met zijn zoektocht naar individuele expressie.

De in totaal zes Moments musicaux van Schubert, waarvan er drie op dit programma staan, dateren uit de laatste levensjaren van de op 31-jarige leeftijd overleden componist. Deze tegenwoordig alom bekende pianocomposities verschenen nog tijdens Schuberts leven, verspreid in diverse verzamelingen met pianowerken van verschillende componisten. Het is niet duidelijk door wie de term ‘moment musical’ voor het eerst werd gebruikt. Pianostukken met deze en andere karakteriseringen – impromptu, nocturne, rapsodie, intermezzo – waren gedurende de gehele negentiende eeuw populair. Doorgaans hebben ze een driedelige opbouw: twee hoofdgedeeltes omlijsten een qua stemming en toonsoort daarmee in contrast staand middengedeelte. Schuberts Moments musicaux vertonen karakteristieken die de muziek van deze componist zo fascinerend maken: het spelen met licht en donker, het naast elkaar plaatsen van majeur en mineur en het opzoeken van ver van de grondtoonsoort verwijderde harmonische regionen. Zo mengen zich in het Moderato in C groot na een optimistisch begin al snel melancholieke klanken, en verandert de in zichzelf verzonken blijdschap van het lyrische Andantino in As groot in somberheid. Het Allegro moderato in f klein toont zich in de gedaante van een volksachtige galop, vastberaden, grimmig en plotseling zonnig – de muziek van de volwassen Schubert blijft bedrieglijk.

Het Strijktrio in Bes groot is een vroeg werk van Schubert. De componist, twintig jaar oud, is in die tijd werkzaam als leraar aan de school van zijn vader en woont bij zijn vriend Franz von Schober in huize Der Winter, hoek Tuchlauben en Landskrongasse. Het bekoorlijke en met Weens aandoende motieven gelardeerde werk heeft een mozartiaanse allure. De opbouw is traditioneel: een als sonatedeel geconcipieerd openingsdeel (Allegro moderato), een contemplatief Andante, een Menuetto met een somber trio in mineur en een overwegend vrolijke rondofinale. De tegengestelde stemmingen wisselen hier niet, zoals in zijn latere werken, om de haverklap, maar op klassieke manier met de thema’s en vormdelen. Toch geeft het werk al een voorgevoel van het latere oeuvre van een componist met een wankel gevoelsleven. Het pianotrio werd pas in 1897, 69 jaar na Schuberts dood, gepubliceerd.

Engeland koestert een eeuwenoude koortraditie. Het zingen in scholen en internaten behoort tot op heden tot de pedagogische canon, zoals überhaupt het ingebed zijn van muziek in een maatschappelijke context typerend is voor Groot-Brittannië. Dat geldt ook voor zijn componisten. Elgar, Britten, Tippett, Maxwell Davies, Tavener, Birtwistle hebben zich ook op pedagogisch en sociaal-cultureel vlak verdienstelijk gemaakt. Aan allen werd de adellijke titel ‘Sir’ toegekend, een eer die vooral hen toekomt die ook over de grens een naam hebben opgebouwd. Sir Edward Elgar – de foto toont hem met de Order of Merit – beantwoordt aan dit beeld. Hij zong als jongen in het schoolkoor in zijn vaderstad Worcester, waar zijn vader een muziekzaak runde. De jonge Elgar leerde verschillende instrumenten bespelen en begeleidde als organist de diensten van de St George’s Roman Catholic Church. Hij deed mee aan concerten, kerkelijke en profane, en aan muziekfestivals die hij later zelf zou leiden. Zo veelzijdig hij was als musicus, zo breed georiënteerd was hij ook als componist. Van variaties over God Save the Queen tot ambitieuze symfonieën is in zijn oeuvre bijna elk muzikaal genre, vocaal en instrumentaal, vertegenwoordigd. De werken van deze allround-musicus zijn meestal geschreven voor speciale gelegenheden en muzikale gebeurtenissen in zijn stad. ‘Typically English’ is Elgar ook wat betreft zijn onbekommerd gebruik van stijlcitaten, al zijn die voor een groot deel van continentale origine. In zijn Pianokwintet in a klein vallen Weense invloeden te bespeuren. Met name in het lyrische middendeel Adagio waarvan het wiegende ritme associaties wekt met een langzame wals.

Opmerkelijk in het openingsdeel is de voortdurende afwisseling van in karakter contrasterende gedeeltes – ingetogen en uitdagend (Moderato-Allegro). Zowel het eerste deel als ook de bij het Adagio aanknopende finale vertoont orkestrale trekken. In een recensie van een opname, ongeveer vijftig jaar na het ontstaan van de compositie, staat in Gramophone te lezen: ‘It is big chamber music with at times an almost orchestral sonority to it.’


Christiane Schima