Nikolai Lugansky in Brahms’ Tweede pianoconcert

Als componist was Johannes Brahms zeker gevoelig voor de omgeving waarin hij verkeerde. Zo schreef hij tijdens een vakantie in Zwitserland, omringd door natuurschoon, dat de melodieën daar in zo groten getale op zijn pad kwamen dat hij er bijna over struikelde.

Na zijn eerste reis naar Italië in 1878 ontstonden schetsen voor een nieuw pianoconcert, zijn Tweede pianoconcert in Bes groot. Die liet hij vervolgens liggen omdat hij voorrang gaf aan onder meer zijn Vioolconcert in D groot. In 1881, vlak na zijn tweede Italiaanse reis, voltooide hij alsnog het pianoconcert.

Men kan moeilijk zeggen dat het een Italiaans karakter bezit, wel dat er iets in doorklinkt van het aloude verlangen onder Duitse kunstenaars naar mediterrane onbezorgdheid. Wat echter niets wegneemt van de allure van dit werk, dat qua omvang en technische eisen voor de solist het twintig jaar daarvoor ontstane Eerste pianoconcert in d klein nog overtreft (de Oostenrijkse pianist Alfred Brendel schreef in dit verband over ‘onovertrefbare pianistische perversiteiten’).

Opvallend is dat Brahms, die overigens zelf een voortreffelijk pianist was, ver af staat van de excessieve virtuositeit van Franz Liszt en andere aan het klavier verslingerde romantische componisten, die in hun concerten de pianist ten strijde laten trekken tegen het orkest. Al snel, op de eerste bladzijde, wordt duidelijk dat de solist en het orkest hier vrienden zijn, geen rivalen.

Het symfonische karakter wordt nog versterkt doordat het werk vierdelig is, met een scherzo (al wordt het niet als zodanig aangeduid) als tweede deel. Aan zijn vriend Theodor Billroth schreef de componist dat hij dat nodig achtte omdat het eerste deel zo ‘simpel’ was, een opmerking die weinig mensen – en zeker weinig pianisten – zullen beamen.

Het wilde, onstuimige tweede Allegro vormt inderdaad een contrast met zijn omgeving. Wilde syncopen verhogen de spanning, terwijl op de plaats van het trio in de klassieke symfonie een uitgesproken krachtdadige episode de aandacht trekt.

In het derde deel, Andante, maakt zich de solocellist los van de groep. De cellomelodie zou Brahms later citeren in zijn lied Immer leise wird mein Schlummer. Ondanks de onrustige centrale episode, met driftige trillers, blijft dit derde deel een serene rustpauze.

Een heroïsche finale als bekroning van dit concert had voor de hand gelegen. Maar Brahms schreef een luchtig Allegretto grazioso, een combinatie van rondo- en sonatevorm, met een solist die pirouettes draait in het glinsterende hoge register van het klavier. Af en toe duikt de componist van de Hongaarse dansen op.

De première op 8 november 1881 in Boedapest, met Brahms zelf als solist, was een groot succes. Brahms speelde kort na de première zijn Tweede piano­concert ook zelf in Amsterdam, in Felix Meritis onder leiding van Johannes Verhulst.

Pjotr Iljitsj Tsjaikovski voltooide zijn Vierde symfonie in ­januari 1878 in San Remo. Een maand later ging het werk in Moskou in première. De componist was hierbij niet aanwezig. Hij was in de zomer van 1877 na een even kortstondig als rampzalig huwelijk in overspannen toestand uit Moskou gevlucht.

Zijn voormalige leerling Serge Tanejev had het concert wel bijgewoond en deed er op Tsjaikovski’s verzoek verslag van. Tanejevs oordeel was overwegend welwillend, maar hij had ook kritiek. Wat hem onder andere gestoord had, was het programmatische karakter van het eerste deel. Tsjaikovski deelde zijn bezwaar niet: ‘Ik wil niet dat mijn symfonieën een ijdel spel met akkoorden, ritmes en modulaties zijn. Uiteraard is mijn symfonie programmatisch, alleen kan dat programma niet in woorden worden uitgedrukt.’

Voor zijn correspondentievriendin en weldoenster Nadezjda von Meck, aan wie de symfonie is opgedragen, heeft Tsjaikovski, zij het onder voorbehoud, wel degelijk een poging gedaan om het programma in woorden uit te drukken: ‘Onze symfonie heeft een programma. De introductie is de kiem van de hele symfonie, de hoofdgedachte. Het is het noodlot, de fatale kracht die het streven naar geluk breekt. Verzet is zinloos. Een lieflijke droom verschijnt, maar het noodlot wekt ons.’

‘Het tweede deel brengt een ander aspect van droefheid tot uitdrukking. Je bent verdrietig, omdat zo veel dingen voor altijd voorbij zijn en toch is het prettig om aan je jeugd terug te denken.’

‘In het derde deel worden geen bepaalde gevoelens geïllustreerd. Het zijn grillige arabesken die in je fantasie rondwaren als je een beetje aangeschoten bent.’

‘Het vierde deel: Als je in jezelf geen blijdschap kunt vinden, begeef je dan onder het volk. Zodra je echter opgaat in de vreugde van anderen doemt opnieuw het onverbiddelijke noodlot op.’