Nieuwe Werelden van Beethoven en Dvořák

Tekst: Michiel Cleij

Carl Maria von Weber, neef van Mozarts echtgenote Constanze, was een tijdgenoot van Beethoven. Ook hij was, hoewel stevig geworteld in de Klassieke Periode, een voorbode van de Romantiek. Webers muziek kondigt de sprookjessferen van Mendelssohn aan en loopt soms in de opzettelijk kinderlijke spontaniteit vooruit op Schumann.

Als zoon van een impresario was Weber voorbestemd voor een theatercarrière. Hij reisde door Europa als pianovirtuoos en dirigent; maar al op zijn twaalfde had hij zijn eerste opera geschreven, en oude liefde roest niet. Eenmaal verzekerd van een vast inkomen als theaterdirecteur – in Praag, later in Dresden – ontpopte hij zich tot een serieuze Duitse concurrent van de Italiaanse operacomponisten.

Na zijn doorbraak – met Der Freischütz, de eerste grote ‘romantische’ Duitse opera – schreef hij een reeks succesvolle opera’s. Is Weber daarom een onsterfelijk operacomponist? Nee: hij is een onsterfelijk ouverture­componist. Want de opera’s, meestal gehinderd door zwakke libretto’s, worden zelden nog integraal uitgevoerd. De ouvertures daarentegen staan als een huis. Ze bieden de belangrijkste melodische thema’s van de hele opera in potpourrivorm en zijn altijd speels en inventief georkestreerd.

Euryanthe was Webers tweede grote operasucces. Gesitueerd in het twaalfde-eeuwse Frankrijk en verhalend over heldendom en menselijke zwakte, is het een voorloper van Richard Wagners half feitelijke, half mythische operavisioenen. En in de ouverture lijk je inderdaad een andere wereld te betreden als de muziek plots afdaalt in een kille, kerkerachtige schemerzone.

Dit soort extreme decorwisselingen, met alle emotionele implicaties van dien, vind je niet bij Webers voorlopers – maar wel bij de ‘hoogromantici’ die zouden volgen.

Tekst: Aad van der Ven

Vijf jaar voordat hij aan zijn Vijfde pianoconcert begon, voltooide Ludwig van Beethoven een compositie die toentertijd als enigszins buitenissig werd beschouwd. ‘Grand Concerto Concertant’ stond oorspronkelijk op het titelblad.

‘Concertant’ is een woord dat in de achttiende eeuw voor bepaalde symfonieën werd gebruikt wanneer het ging om een werk waarin enkele instrumentalisten met het orkest samenspeelden. Bekende voorbeelden vinden we bij Joseph Haydn en Wolfgang Amadeus Mozart.

Wat Beethoven ertoe heeft bewogen voor deze al uit de mode geraakte vorm te kiezen, is onduidelijk. Een van de redenen kan zijn dat Beethoven een substantieel concert wilde schrijven voor zijn piano­leerling aartshertog Rudolf von Habsburg en tegelijk diens taak wilde verlichten door hem met anderen te laten samenspelen.

Het Tripelconcert in C groot, opus 56 valt op door onder meer zijn melodische aantrekkelijkheid. Beethoven was over het geheel genomen een componist die niet afhankelijk was van uitgesproken melodieën. Hij werkte vaker met korte pregnante motieven die als bouwstenen voor grote constructies dienen. Maar net als bijvoorbeeld de Zesde symfonie, ‘Pastorale’ vormt dit concert daarop een uitzondering.

Ongebruikelijk is de beknoptheid van het middendeel. In deze fase van zijn ontwikkeling schreef Beethoven graag weidse, omvangrijke langzame delen, maar dit korte, verheven Largo lijkt eerder een inleiding tot de finale. Zonder overgang springt de muziek dan plotseling op en komt terecht in een van de meest briljante en vindingrijke polonaises die het klassieke repertoire rijk is.

Tekst: Sabien Van Dale

In 1892 werd Antonín Dvořák aangesteld als directeur van het Nationaal Conservatorium in New York. Hij werd er geconfronteerd met het onvermogen van de zogenaamde ‘Amerikaanse’ componisten om een eigen artistieke identiteit op te bouwen.

De vanuit Europa overgewaaide, romantische golf van nationalisme ging voorbij aan de schat van traditionele muziek die op Amerikaanse bodem voorhanden was en bleef steken in academische imitaties in de geest van Franz Liszt of Johannes Brahms. Dvořák, zijn tijd ver vooruit, zag in de strijdvaardige gezangen van de indianenstammen en in de zogenaamde ‘negro-spirituals’ de werkelijk authentieke kiem van een nationale compositieschool.

Hij gaf zelf het voorbeeld met zijn eerstvolgende symfonie: Z Nového Svéta, ‘Uit de Nieuwe Wereld’. Eind januari 1893 waren de schetsen van de eerste drie delen klaar en tegen eind mei van hetzelfde jaar was de volledige symfonie voltooid en georkestreerd. Op 16 december werd de eerste uitvoering in Carnegie Hall met veel bijval onthaald.

Het voornemen om een nationale toonkunst te stimuleren resulteerde echter in een stijl die grotendeels op niet-plaatselijke folklore was gefundeerd. Dvořák ontkwam namelijk niet aan een alles overheersende heimwee naar zijn geboorteland. Hoewel er indirect Amerikaanse inspiratiebronnen aanwezig zijn (onder meer de sfeer van het epos Hiawatha van Henry Longfellow), blijven die van secundair belang.

De melancholische solo van de althobo in het Largo is niet – zoals zo vaak onterecht beweerd – ontleend aan een negro-spiritual. De melodie is van de hand van Dvořák maar werd later herschapen tot een ‘imitatie’-spiritual met de titel Going Home.

De invloed van plaatselijke volks­muziek wordt verder soms nog ten onrechte geïllustreerd aan de hand van het hoofdthema van het eerste deel, dat verwant zou zijn aan het bekende Swing Low, Sweet Chariot (met weglating van de eerste noten). Dvořák ontkrachtte deze bewering en verklaarde dat zijn thema’s met de pentatonische reeks zijn samengesteld (dus met vijf tonen in plaats van zeven tonen binnen het octaaf, zoals in de westerse klassieke muziek).

Met name dit vijftoonssysteem en Dvořáks typische, kernachtige ritmische figuren zijn in de folklore van culturen over de hele wereld terug te vinden. Dvořáks melodische taal ontspringt manifest uit zijn Boheemse wortels. De technieken waarmee hij zijn ideeën tot een groots symfonisch en cyclisch geheel smeedt blijven evenwel dezelfde als die van Beethoven, Tsjaikovski, Brahms of Schubert.

Daarom vertelt de Negende symfonie in wezen veel meer over de ‘Oude Wereld’ dan over de ‘Nieuwe Wereld’ die ze tot het einde der dagen in haar titel zal meedragen.