Nicola Benedetti speelt Bach en Ysaÿe

tekst: Els de Boer

Johann Sebastian Bach was niet de eerste die componeerde voor viool zonder enige begeleiding. Rond 1676 schreef Heinrich Isaac Franz von Biber zijn Rosenkranz Sonaten voor viool en basso continuo, met een indrukwekkende afsluitende Passacaglia voor viool solo, en twintig jaar later publiceerde Johann Paul von Westhoff zes partita’s voor viool solo. Deze bundel werd pas in de jaren 1970 herontdekt en wordt wel aangemerkt als het vroegste zelfstandige werk voor viool solo.Westhoff werkte aan het hof van hertog Willem Ernst van Saksen-Weimar tot 1705; Bach trad in 1708 bij diezelfde hertog in dienst. Ongetwijfeld is hij door de muziek van Westhoff beïnvloed.

Al in Weimar begon Bach aan zijn Zes sonates en partita’s voor viool solo, BWV 1001-1006. Bach voltooide de serie in 1720, nadat hij inmiddels was aangesteld als kapelmeester aan het hof van Leopold von Anhalt-Köthen. In de sonates baseerde Bach zich op de Italiaanse kerksonate; in de partita’s volgde hij de Franse danssuite.

De Tweede partita in d klein leidt Bach in met een Allemande. Korte loopjes, gebroken akkoorden en sequensen verlevendigt hij door speelse ritmische patronen en triolen. Op de snelle Corrente volgt de dromerige Sarabande. De melodische lijnen worden versierd door een variatie aan ritmes en dubbelgrepen. De flitsende Gigue voert naar het topstuk van deze partita: de Chaconne. Statig exposeert Bach zijn thema van vier maten. De violist zal 68 keer op dit thema variëren. Daarmee doorloopt hij de sferen van lyriek, dramatiek, het verhevene en de gedrevenheid en dat alles met behulp van gecompliceerde dubbelgrepen, grote verschillen in hoog en laag, chromatiek, wisseling van volume, ritmiek en accenten.

In het midden van de Chaconne verschijnt een hemelse modulatie van d klein naar D groot. Veel violisten en componisten verafgoden de Chaconne. De meest wonderlijke loftuiting is wel die van Johannes Brahms. De componist was er zeker van dat een dergelijke ’overweldigende opwinding en zo’n ontzag hem gek zouden hebben gemaakt’.

Zoals Bach zijn voorgangers had in Biber en Westhoff, zo was hij zelf de inspirator van de Zes sonates voor viool solo, opus 27 uit 1924 van de Belg Eugène Ysaÿe. Veel violisten in de negentiende en twintigste eeuw hadden Bachs sonates al uitgevoerd. Ysaÿe, violist en componist, was onder de indruk van de interpretatie van Joseph Joachim (1831-1907). In navolging van Bach schreef ook hij zes composities voor viool solo. Hij droeg ze op aan beroemde collegaviolisten, en de Derde sonate in d klein werd een ballade voor violist en componist George Enescu – een Roemeen die lange tijd in Parijs verbleef en daar zijn naam spelde als Georges Enesco. Ysaÿe en Enescu waren goede vrienden en speelden onder anderen aan het hof van de Roemeense koningin Carmen Sylva (pseudoniem van Elisabeth zu Wied).

Natuurlijk hadden de viooltechniek en de tonaliteit zich sinds de achttiende eeuw enorm ontwikkeld. Ysaÿe werkte meer dan Bach met dubbelgrepen, dynamische contrasten en ritmewisselingen. Zijn Derde ­sonate staat net als de Tweede partita van Bach in d klein, maar wijkt voortdurend uit naar vreemde akkoorden en andere toonsoorten. In deze Ballade verwerkt Ysaÿe zowel elementen van Bach als van Enescu. Het eerste gedeelte heeft steeds verschillende ritmische patronen, maar eindigt à la Bach met een triller die leidt naar de grondtoon d. Daarna verwerkt Ysaÿe als een rode draad de gepuncteerde Roemeense ritmiek van ­Enescu. Nog tweemaal sluit hij onderdelen af met de triller en de grondtoon.

tekst: Lonneke Tausch

Nicola Benedetti en Wynton Marsalis ­kennen elkaar al lang en werkten eerder samen. Zo bracht de violiste in 2015 het Concert in D groot in première dat de gerenommeerde jazztrompettist en leider van het Jazz at Lincoln Center Orchestra speciaal voor haar schreef. In zijn vioolconcert verwerkte hij jazz en blues maar ook Schotse ‘reels’, daarmee refererend aan hun beider voorvaderen. Overigens is jazzman Marsalis evenzeer thuis in de wereld van de klassieke muziek. Hij studeerde niet alleen in zijn geboortestad New Orleans, bakermat van de jazz, maar ook aan Tanglewood en ­Juilliard. Zowel in 1983 als in 1984 won hij twee Gram­my Awards: eentje voor een jazzplaat plus eentje voor een klassiek album, en voor zijn ‘jazzoratorium’ Blood on the Fields kreeg hij in 1997 de Pulitzer Prize.

Benedetti’s reactie toen ze de eerste schetsen van Marsalis’ concert onder ogen kreeg is overigens tekenend voor de ambitie van de virtuoze violiste: ‘Te gemakkelijk!’ Marsalis was opgelucht dat hij klaarblijkelijk niet te ver was gegaan en deed er graag nog een schepje bovenop. Voor de reprise van het vioolconcert in 2017 bood hij haar een nieuwe uitdaging met wat nieuwe passages en cadensen. Dat belooft wat voor het solowerk dat hij voor het programma van vandaag schreef; bij het ter perse gaan van deze editie van Preludium was het nog titelloos en onvoltooid.

tekst: Els de Boer

De violist Ferdinand David (1810-1873), leraar aan het conservatorium van Leipzig, verzorgde in 1843 een uitgave van Bachs Zes sonates en partita’s voor viool solo. David gebruikte de solowerken als studiemateriaal voor zijn leerlingen. Hij was bevriend met Felix Mendelssohn, evenals David een kenner van Bachs muziek. Mendelssohn ‘verrijkte’ de sonates en partita’s met een pianopartij in de stijl van de Romantiek, maar dit arrangement vond geen navolging. De onbegeleide viool­solo’s van Bach bleven de aandacht trekken, ook losse onderdelen daarvan. De ­Chaconne uit de Tweede partita en de Preludio uit de Derde partita worden vaak apart gespeeld.

In de Derde partita in E groot is de Preludio een briljante introductie tot een reeks lichtvoetige dansen. In vliegende vaart raast hij voort met een regelmatige ritmiek en veel toonsherhalingen. De eenvoudige ­melodie van de Loure vormt na dit stevige begin een rustgevend moment. Als een volksdans klinkt het rondothema van de Gavotte, terwijl Bach in het tweede Menuet een doedelzak imiteert. De snelle Bourrée en Gigue geven met hun echo-effecten en korte modulaties van majeur naar mineur een laatste accent aan deze speelse partita.

Een Danse rustique beladen met dubbelgrepen staat als tweede deel centraal in de Sonate in G groot, opus 27 nr. 5 van Ysaÿe. De dans vergt veel van de uitvoerder. Maar deze kon zich al inspelen in het eerste deel: L’aurore (Frans voor ‘dageraad’).

In ­L’aurore verklankt Ysaÿe zijn herinneringen aan vroegere ‘vacances studieuses’. Ysaÿe begint zijn muzikale ochtend met lange tonen op de g- en de d-snaar. Aarzelend verschijnen de hogere tonen, voorzichtig komen de pizzicato’s. Ze vloeien over in gebroken akkoorden in de uiterste liggingen van de viool. De violist is ingespeeld. Ysaÿe droeg deze vijfde sonate op aan zijn leerling Mathieu Criekboom.