Nederlands Kamerkoor zingt Requiem van Fauré

tekst: Lonneke Tausch

In Immortal Bach ‘schuift’ de Noorse componist en koordirigent Knut Nystedt met de twee openingsregels van Bachs Komm süsser Tod, BWV 478. 

Dat ‘Geistliches Lied’ voor solostem en basso continuo verscheen in het Musicalisches Gesangbuch, een bundel kerkmuziek die in 1736 werd uitgebracht door Georg Christian Schemelli. 

De (anonieme) tekst verwelkomt de dood als een opening naar rust en vrede. Nystedt splitst voor zijn vierstemmige a-cappellabewerking het koor op in vijf groepen. Ze zingen dezelfde noten en woorden, maar in verschillende tempi. Aan het einde van iedere frase wachten de zangers op elkaar. 

De oorspronkelijke harmonieën van Bach doen door deze verlengingen en verschuivingen steeds andere toonclusters ontstaan. Bachs ‘onsterfelijkheid’ wordt gesymboliseerd door zijn muziek letterlijk ‘tijd-loos’ te maken, van de tijd los te trekken.

tekst: Marco Nakken

Johann Sebastian Bach was van 1717 tot 1723 kapelmeester aan het hof van Leopold von Anhalt-Köthen. Deze hield er een calvinistische eredienst op na, waarin weinig plaats was voor muziek.

Bachs taak was het om wereldlijke, instrumentale stukken te schrijven. Het handschrift van zijn zes sonates en partita’s voor viool solo is in 1720 vervaardigd. Het beroemdste deel uit de hele bundel is ongetwijfeld de Chaconne uit de Tweede partita in d klein, BWV 1004.

De term chaconne verwijst naar een specifieke variatievorm: een telkens herhaald patroon in de baslijn wordt bij iedere variatie van nieuwe tegenstemmen voorzien. 

Bach behandelt de vorm heel vrij. Het enige wat tijdens de maar liefst 68 variaties constant blijft, is de onderliggende harmonische progressie, die gebaseerd is op de eerste vier noten van een dalende toonladder. 

De partita is oorspronkelijk bedoeld voor viool solo; vanavond klinkt een bewerking voor viool solo en klein koor door Helga Thoene (2009).

tekst: Erwin Roebroeks

In 2004 componeerde Arvo Pärt zijn eerste versie van Da pacem Domine (Geef vrede Heer), voor vier stemmen, in opdracht van Jordi Savall, voor een vredesconcert naar aanleiding van de bomaanslagen op een Madrileens treinstation in 2004.

De basis is een negende-eeuws gregoriaans antifoon. De kracht van dit stuk is de koppeling van het sonore aan basaal harmonisch materiaal. Tegenover de bloeddorst van het terrorisme stelt Pärt een esthetiek van ‘geen vuiltje aan de lucht’.

De muzikale vrede die Pärt laat horen, is als de wereldlijke vrede waartoe hij de Heer verzoekt.

tekst: Floris Don

Zelden was Dmitri Sjostakovitsj ernstiger dan in zijn vijftien strijkkwartetten, waarvan vaak wordt gezegd dat zij zijn private muzikale dagboeken vormen, in tegenstelling tot de veel meer publieke symfonieën.

Toch heeft juist het beroemdste kwartet, het Achtste, een dubbelzinnige lading die tussen privé en openbaar manoeuvreert. Sjostakovitsj schreef het werk als bezeten in drie dagen. Hij droeg het op aan ‘alle slachtoffers van fascisme en oorlog’, ingegeven toen hij het door de geallieerden platgebombardeerde Dresden bezocht in 1960.

Maar ondanks het grote gebaar van die opdracht is het Achtste strijkkwartet ook Sjostakovitsj’ meest autobiografische werk, met obsessieve trekjes.

Neem de muzikale handtekening met de vier noten d-es-c-b (B=H in het Duits), afgeleid van D(mitri)SCH(ostakowitsch): dit DSCH-­motief vormt de bouwsteen van het kwartet, klinkt meteen in maat één en keert nog ­honderden malen terug.

Ook citeert Sjostakovitsj uit onder meer zijn Eerste cello­concert en de door het Stalin-regime ooit verboden opera Lady Macbeth van Mtsensk. In het vierde deel klinkt het revolutionaire lied Getormenteerd in gevangenschap.

'Het is een pseudotragisch kwartet, in zoverre dat ik tijdens het componeren zoveel tranen heb vergoten als ik zou moeten pissen na een half dozijn biertjes.’ 

Wat wilde de destijds door depressies geplaagde Sjostakovitsj met dit kwartet écht zeggen? Hij legt het uit in een ironische brief aan zijn vriend Isaak Glikman:

‘Ik dacht dat er na mijn dood wel niemand zou zijn die een werk ter nagedachtenis aan mij zou componeren. Daarop besloot ik zelf zo’n werk te maken. Op het titelblad kan men schrijven: “Ter nagedachtenis aan de componist van dit kwartet.” Het is een pseudotragisch kwartet, in zoverre dat ik tijdens het componeren zoveel tranen heb vergoten als ik zou moeten pissen na een half dozijn biertjes.’

De in 2010 overleden Rudolf Barshaj maakte van het Achtste strijkkwartet een beroemd geworden versie voor strijkorkest. Het contrast tussen gewelddadige klankmassa en eenzame stem wordt hier zo mogelijk nog pregnanter gemaakt dan in het origineel. 

tekst: Lonneke Tausch

Een groot verschil met een reguliere mis is dat in een requiem het Gloria en het Credo achterwege worden gelaten. Het Kyrie wordt voorafgegaan door een Introitus en doorgaans wordt na het Kyrie het Dies irae toegevoegd, een tekst over de Dag des Oordeels die van menig componist een dramatische toonzetting heeft gekregen.

'Fauré’s intieme muziek concentreert zich zo op de dood als iets vredigs en laat geen ruimte voor doodsangst'

Maar in het Requiem van Gabriel Fauré ontbreekt nu juist zo’n onheilspellend Dies irae. Hij heeft alleen de laatste frase ervan behouden: dit Pie Jesu staat precies in het midden van zijn mis, en de sopraan zingt in dit deel van slechts 38 maten maar liefst tien keer het woord ‘requiem’ (‘rust’).

Fauré’s intieme muziek concentreert zich zo op de dood als iets vredigs en laat geen ruimte voor doodsangst. Aan het einde van zijn Requiem zette Fauré bovendien het gebed In paradisum, waarin de overledene door engelen wordt begeleid naar de hemel.

Zo kon hij zijn dodenmis afsluiten met het woord dat voor hem de kern was van de zaak: ‘requiem’ – op de allerlaatste toon veelzeggend ondersteund door een majeur­akkoord. In 1920 kwam Fauré nog eens terug op zijn visie op de dood: ‘Dit is hoe ik het zie: als een vreugdevolle verlossing, als het uitzicht op een geluk in het hiernamaals, eerder dan als een pijnlijke overgang.’

De eerste versie van Fauré’s Requiem (1887-88) kende een bijzonder bescheiden orkestbegeleiding: een paar altviolen, cello’s en contrabassen plus een harp, pauken, een orgel, en een vioolsolo in het Sanctus. Er waren vijf delen: Introït et Kyrie / Sanctus / Pie Jesu / Agnus Dei / In paradisum. 

Fauré herzag de mis twee keer, maar de sopraan­solo Pie Jesu bleef steeds het serene centrum. In 1893 voegde de componist koperblazers toe, plus twee delen met een baritonsolist: het Offertorium en het Libera me. Op instigatie van uitgever Hamelle, die een lucratieve handel verwachtte, verscheen in 1900 een ‘version symphonique’ – waarschijnlijk met name verzorgd door Fauré’s leerlingen.

Amsterdam Sinfonietta en het Nederlands Kamerkoor hebben Wijnand van Klaveren de opdracht gegeven om een orkestratie te maken die teruggaat op de eerste twee versies van Fauré’s dodenmis, met als toevoeging dat ook de violen een rol krijgen. Alle zeven delen worden gespeeld, maar in een vrije kleine orkestratie: geen pauken, geen trombones, geen trompetten en in plaats van een orgel een Frans harmonium.