Nederlands Kamerkoor zingt Glass en Pärt

Tekst: Erwin Roebroeks

Wie voor het eerst een compositie van Arvo Pärt beluistert, kan alle volgende stukken aan het eerste akkoord herkennen. De in 1935 geboren Estlandse componist heeft een even herkenbare als eenvoudige signatuur. Dat zijn muziek gemakkelijk in het gehoor ligt – volgens het klassieke-muziekplatform Bachtrack is Pärt de afgelopen vijf jaar de meest gespeelde levende componist wereldwijd – mag historisch bekeken verbazing wekken.

Pärts compositorische pad leidde hem aanvankelijk langs heel andere klankwerelden. Hij maakte muziek op neoclassicistische wijze, componeerde met behulp van collage- en twaalftoonstechniek en koos voor seriële benaderingen. Inmiddels heeft zijn zoektocht naar muziek geleid tot een bestemming in de muziek.

In Pärts muzikaal universum is alles in harmonie: ontwapenende eenvoud mogelijk gemaakt door een grandioze ambachtelijkheid.Hier klinkt grenzeloos optimistisch, christelijk gemotiveerd minimalisme. Herhaling zet zijn mystieke boodschap kracht bij.

In Solfeggio maakt Pärt de luisteraar deelgenoot van deze spirituele wereld. Meer dan de minimale middelen van getoonzette notennamen en zes minuten heeft de componist daar niet voor nodig.

De muziek van Philip Glass lijkt in meerdere opzichten op die van Pärt. Allereerst qua receptie. Net als zijn Estlandse collega kan Glass op uitgesproken reacties rekenen: je loopt met de muziek weg of je wilt er niets van horen.

Ook herkennen we minimale muzikale middelen. Maar waar Pärt de profane stilte van het klooster prefereert, verkiest Glass wereldlijke allianties, in het verleden met artiesten als Ravi Shankar en David Bowie. Zo voorziet Glass zijn minimalisme van telkens nieuwe perspectieven.

In Three Songs for Chorus a Cappella uit 1986 geven de drie Canadese gedichten, van Leonard Cohen, Raymond Levesque en Octavio Paz, telkens een subtiel eigen brille aan de eenvoudige toonzetting. De gedichten gaan alle drie over de niet aflatende eenzaamheid van de mens, zoals de drie liederen in twaalf minuten niet aflatend voorwaarts gaan. 

De in 1954 geboren Thomas Jennefelt bedient zich ook van minimale middelen, in het bijzonder voor stem. Verdere kenmerken zijn een chorale kleuring, een regelmatige puls en een repetitief ritme. Lyrisch, frivool en tonaal, dat is deze Zweedse componist ten voeten uit. De muziek is zoveel mogelijk uitgekleed, minder is meer luidt het credo. Jennefelt vindt het belangrijk dat zijn muziek vrij is van het soort stilistische variaties dat hij bij zijn tijdgenoten hoort.

Villarosa sarialdi is de derde van de Villarosa Sequences. Alle zeven stukken zijn gebaseerd op Jennefelts zelf gecreëerde, Latijn--achtige taal. De stukken hebben dezelfde stijl, en bestaan uit blokken van minimalistische, tonale clusters gecombineerd met melodische lijnen. Langzaam aanzwellend, maar strak in het metrum.

De profundis is, nomen est omen, een van Pärts meest duistere stukken. ‘De profundis clamavi ad te, Domine’, oftewel: Uit de diepte roep ik naar U, Heer. Zeven minuten lang psalm 130, getoonzet met diepe, omhoogkruipende bassen. 

Een uiterst traag ostinatopatroon op het orgel maakt de peilloze diepte van de afgrond hoorbaar. Daaruit stijgt een gezang als van een Tibetaanse monnik op. Hier is de mystiek zelf aan het woord. 

Voor the little match girl passion wonDavid Lang een Pulitzer Prize. where you go is een herschrijving van Langs favoriete deel van het bijbelboek Ruth, namelijk het deel waar Ruth aan Naomi vertelt dat ze altijd bij haar zal blijven.

Lang is zich ervan bewust dat het boek in werkelijkheid gaat over juridische kwesties over claims op land, erfenis, of echtgenotes, maar deze compositie is een herschrijving van wat het in Langs herinnering is: een statement over liefde, vriendschap en toewijding.

In Langs herinnering veroorzaakt het eenvoudige verlangen van Ruth om haar hart te volgen een gecompliceerde ketting­reactie van in elkaar grijpende verplichtingen en elkaar overlappende verantwoordelijkheden. Deze interacties heeft Lang in muziek omgezet.

De zevende en laatste van de Villarosa Sequences is gecomponeerd in 1995. De woorden hebben geen betekenis, en zo is het ook aan de luisteraar om betekenis aan de muziek te geven. Dat is meer dan een interpretatie.

Herhaling speelt een belangrijke rol in de muziek van Jennefelt, en het menselijk brein is niet in staat om tweemaal exact hetzelfde waar te nemen, waardoor het herhaald horen van één en hetzelfde muzikaal element toch tot een andere waarneming leidt.

Another Look at Harmony bestaat uit vier delen. De eerste twee (geschreven voor het Philip Glass Ensemble) worden zelden gespeeld, en worden overschaduwd door de kwaliteit van de laatste twee.

Deel IV voor koor en orgel heeft een mechanische muzikaliteit. Net als bij Pärts Solfeggio wordt er gezongen op notennamen (voor de goede orde: do re mi, niet a b c). Het werk is, door de introductie van een nieuwe harmonische beweging met behoud van de ritmische structuren uit ouder werk, een voorbode van Einstein on the Beach, de samen met Robert Wilson gemaakte opera die in 1976 in de Metropolitan Opera in New York in -première ging.