Nathalie Stutzmann: het Franse Lied

tekst: Astrid de Jager

Franz Schubert is de onbetwiste vader van het romantische lied. Natuurlijk waren er eerder componisten die liederen schreven, meestal als oefening of bij wijze van verjaarscadeautje. Maar Schubert wijdde een aanzienlijk deel van zijn carrière aan het ontwikkelen van dit genre, en werd zo een van de eerste liedcomponisten.

Zoals veel latere romantici zocht Schubert in zijn liederen naar het verre, het onbekende. Hij zag nooit de zee, maar schreef talloze liederen over vissers, schippers en mythische zeewezens. In Fischerweise beschrijft hij het simpele vissersleven met dartele tonen. Maar op de visser wordt ook gevist – door een slinkse herderin.

Sehnsucht werd door Schubert twee keer gezet, één keer op zestienjarige leeftijd en één keer toen hij vierentwintig was. De tweede keer werd het een aria-­achtige zetting, dramatisch en vol muzikale ideeën. De luisteraar krijgt het idee dat hij in een wervelstorm zit, zo vliegen de verschillende thema’s hem om de oren.

In het derde vers is er een korte pauze, een moment van rust, maar dan raast de muzikale storm weer door. Een jong meisje vraagt zich in Lachen und Weinen op levendige toon af waarom ze het ene moment huilt van het lachen, en het andere moment van verdriet. Schubert zet de twee strofen op een tegelijk luchthartige en begripvolle toon. Du bist die Ruh is een innig liefdeslied dat door Schuberts muziek bijna wordt getransformeerd in een gebed.

In 1827, na een reeks nieuwjaarsfeestjes, zag An die Laute het levenslicht. Het is een simpele serenade, waarin de piano ‘luit’ speelt en de zanger het instrument smeekt te fluisteren, zodat de tonen slechts zijn geliefde zullen bereiken.

In Die junge Nonne staat een jonge vrouw aan de vooravond van haar wijding, en de storm die buiten raast, raast ook door haar hoofd. Vol van verwachting hoort ze de klokken die haar ‘bruiloft’ aankondigen, klaar voor het leven dat het klooster haar biedt. Der Musensohn, een huppelende wals, bezingt het leven van een reizende womanizer, die altijd van huis is en nooit ware rust kent. 

Over womanizers gesproken: Richard Wagner had tijdens zijn leven talloze affaires. Zijn vrouw was een van de weinige dames met wie hij niet overweg leek te kunnen. Een van zijn minnaressen was Mathilde Wesendonck, de vrouw van zijn belangrijkste weldoener. Zowel Otto Wesendonck als Wagners vrouw Minna wisten van de affaire, maar dit was voor Wagner geen reden om deze af te breken. Tussen 1857 en 1858 componeerde hij vijf liederen op gedichten van zijn muze, later bekend geworden als de ‘Wesendonck--Lieder’. 

Het eerste lied, Der Engel, begint met een arpeggio-thema in de piano, een bovennatuurlijk harpje op wiens troostende klanken de engel verschijnt.

‘Sta still!’, zo bidt de protagonist het rad der tijd in Stehe still!. Geef me even de tijd voor reflectie en om mijn zegeningen te tellen. Tumultueuze radslagen in het eerste deel lossen op in een zoete smeekbede. In Im -Treibhaus treurt de zanger mee met de bomen, die net als hij niet in hun thuisland leven (maar in een kas). De eenvoudige melodie met kale begeleiding heeft iets ontroostbaars, desolaats.

Schmerzen beweegt zich tussen vreugde en verdriet; terwijl de zon elke avond haar ogen rood huilt, staat de nieuwe dag al weer voor de deur, waarin ze vol triomf weer opkomt. Deze licht positieve noot wordt voortgezet in Träume, een prachtig, hoopvol en sereen lied.

Als het Franse romantische lied, de mélodie, een voorvechter had, dan was het waarschijnlijk Gabriel Fauré. Niet alleen componeerde hij diverse liederen op -Franse gedichten, hij gaf het Franse lied ook een eigen klank, duidelijk herkenbaar en anders dan de typische Duitse liedklank. 

Mandoline is een opgewekt lied, een ode aan de serenade, de zangers en de luisteraars. De mandoline is terug te horen in de tokkelende pianopartij. In het dromerige Clair de lune speelt de piano in een betoverend contrapunt met de zangpartij, als maanlicht op de golfjes van een meer. In Nell wordt het -ongrijpbare maanlicht gevolgd door een lyrisch liefdes-lied voor Nell, voor wie de protagonist een vurige liefde voelt. De liefde van Après un rêve is iets gecompliceerder; ze verschijnt in een droom. De spanning bouwt op over de twee coupletten, maar helaas, de nacht is voorbij en daarmee verdwijnt het droombeeld.

Ernest Chaussons Sérénade italienne begint onrustig, met koortsachtige ritmes in de begeleiding. Gaandeweg, naarmate de vissers verder van de kust verwijderd zijn en de passagiers rustiger worden, transformeren de arpeggio’s in kabbelende golfjes en een wijds zeepanorama.

Een groep vlinders fladdert er lustig op los in Les papillons. Maar als de zanger vleugels had, zou hij geen rozen kussen… Het duistere Les heures klinkt kaal, kil als het maanlicht in de laatste uren van de nacht, verstild als een woud in de uren voor zonsondergang. Deze uren behoren toe aan de dood. Le temps des lilas vertelt van een verwelkte liefde, eerst treurig, dan opstandig en tot slot wanhopig berustend.

Een polyfoon klokkenspel vormt de basis voor Debussy’s Les cloches. De klokken begeleiden de reflectieve melodie, die zingt van voorbije dagen en vergeten geluk. Fleur des blés, over korenbloemen, is gewijd aan een zangeres in spé, die Debussy bij haar zanglessen begeleidde. Een lief, geanimeerd liedje, met een licht plagerig toontje naar de zangeres. Heel anders is het sensuele La chevelure. Zacht, laag in het register, beschrijft de minnaar een droom waarin hij, via haar haar, één werd met de ik-persoon.

De avond eindigt zoals hij begon, met het kabbelende water van de zee. La mer est plus belle que les cathedrales is een statement van iemand die de zee goed kent. Wederom zijn de golfjes hoorbaar in de begeleiding, maar de zangmelodie geeft de werkelijke beschrijving: het razen van de storm, de kleuren van het water onder de verschillende luchten, en alle andere nuances die de oceaan voor ons in petto heeft.