Myrthen, liederen en duetten

Robert Schumann was in 1840 bevriend met Felix Mendelssohn. Waarschijnlijk werd hij door diens liederen en duetten geïnspireerd, toen hij zich onverwacht op deze genres stortte. Een verwijzing naar Mendelssohns Ouverture ‘Ein Sommernachts­traum’ vinden we in het beginmotief van het eerste lied uit Schumanns lied- en huwelijksjaar 1840, Schluss­lied des Narren (Shakespeare, Twelfth Night).

De Drei Gedichte von Emanuel Geibel, die Schumann in augustus 1840 toonzette, vertegenwoordigen een ‘Liebhaber in drei Gestalten’, namelijk die van een Duits-romantische vagebond begeleid door koperblazersfiguren (een verwijzing naar Des Knaben Wunderhorn), een toegewijde trouwe verliefde die genoegen neemt met hoogstens een glimlach en ten slotte een Don Juan-achtige hidalgo (een Spaanse edelman). Schumann componeerde dit triomfantelijke lied op de dag dat een gerechtelijk vonnis Clara Wieck in staat stelde om zonder toestemming van haar vader te trouwen. Der Hidalgo heeft een ritme dat Schumann in Chopins gelijknamige pianowerk als bolero verstond, maar beide composities zijn in feite polonaises. Het gepassioneerde Sehnsucht (Geibel), een typisch romantisch verlangen naar een ideale plaats, ontstond eveneens in deze periode.

Minder toegespitst op de persoonlijke situatie van de componist, maar meer in de Biedermeier-geest van burgerlijke cultuur en huiselijk musiceren, staan de Sechs Gedichte aus dem Liederbuch eines Mahlers, opus 36 op gedichten van de schilder en dichter Robert Reinick, met voor uitvoerders en luisteraars gemakkelijk toegankelijke melodieën en begeleidingen, zoals het vaderlandslievende Sonntags am Rhein en de wat algemene liefdesgedichten Nichts schöneres en An den Sonnenschein. Het tokkelinstrument, dat het Ständchen zou begeleiden, is met geestige, originele figuren weergegeven. Dat vele van Schumanns liederen eigenlijk stemmingstukken voor piano met zanger zijn, komt in Liebesbotschaft goed tot uiting. Onder de teksten van deze liedbundel valt Dichters Genesung op, want waar in de regel een ontmoeting met een natuurgeest, zoals in Goethes Erlkönig of in Eichendorffs Waldesgespräch, slecht afloopt, ziet Reinicks dichter kans zich van het visioen van de elfenkoningin los te maken.

Een lijnrechte tegenstelling tot deze ‘Nachtseite der Natur’ vormt het charmante, melodieuze lenteduet Ländliches Lied. Daarna maakt de luchthartige stemming plaats voor liefdesverlangen en liefdestragiek in de door de tekst geregeerde toonzetting met eigenzinnige chromatiek van Nur ein lächelnder Blick en in de liederen en het duet (winter 1840/41) op Heines drie Tragödie–gedichten. De zetting van Entflieh’ mit mir klinkt uitdagend, zowel door de expansieve melodiek als door de galante begeleiding, die het midden houdt tussen dansen en schrijden. Het naspel daarvan leidt naar het trieste tweede lied, dat ingeleid wordt door hoornklankfiguren, als een herinnering aan de eens bloeiende natuur. De uiterst sobere begeleiding van de volksliedachtige melodie lijkt zo verdord als de ‘Blaublümelein’. Zowel in tekst als in muziek blijft ook in eerste deel van het duet, Auf ihrem Grab de ‘Volkston’ aanwezig; in het tweede deel vormen de stemmen van de wind, de vogels en de ‘schwatzende Buhlen’ een ijl contrapunt.

In februari 1840 berichtte Schumann zijn verloofde Clara Wieck in een brief, dat hij zevenentwintig bladzijden muziek had gecomponeerd die hem bijzonder veel genoegdoening gaven. Clara raadde niet dat het liederen waren, maar, schreef zij, ging het soms om een huwelijksgeschenk? En inderdaad liet Schumann daarom de liederenbundel onder de titel Myrthen uitgeven. Traditioneel geldt de mirte met zijn geurige bloemen als gelukbrenger bij het huwelijk. De zeer diverse liederen van de bundel vormen onder andere door hun aan elkaar gerelateerde toonsoorten een hechte cyclus. Deze presenteert een rondgang langs vele aspecten van liefde en verschillende delen van de wereld. De afstand tussen gelieven speelt in de teksten een grote rol en herinnert aan de moeizame weg van Schumann en zijn verloofde naar het huwelijk. Gedichten van Rückert, Goethe en Mosen laten de cyclus in Duitse sferen beginnen. Na Widmung, de liefdesbetuiging aan Clara, met verschillende typen van rijke pianobegeleiding, is het hoorngeschal, dat uit de pianopartij van Freisinn klinkt, het muzikale label bij uitstek voor de Duitse natuurromantiek. Ook Der Nussbaum spreekt zowel poëtisch als muzikaal van natuur.

De jonge-meisjesdroom maakt plaats voor de hunkering in Jemand, op een vertaald gedicht van Robert Burns, dat naar Schotland verwijst. Daarmee verbonden via de majeurvariant van de toonsoort is de stille mijmering Sitz’ ich allein, dat wellicht in het Midden-Oosten gesitueerd moet worden, want dit en het volgende lied Setze mir nicht, du Grobian stammen uit Goethes West-östlicher Divan; evenals Talismane, dat schallend uitroept dat God overal ter wereld leiding geeft. Daartegenover staat de rust van het oriëntaalse beeld van Heines Die Lotosblume. Het Lied der Suleika, een van Marianne von Willemers bijdragen aan de bundel West-östlicher Divan, waarin het lied de spirituele band tussen de geliefden vormt, is exemplarisch voor de situatie van het verloofde koppel Schumann-Wieck. Daarna wordt de scène weer naar Schotland verplaatst, waar in Die Hochländers Witwe en Hochländers Wiegenlied de weduwe centraal staat. Hochländers Abschied laat ons de echtgenoot horen, die zijn land verlaat. Tussen deze ‘Schotse’ liederen staan de twee verstilde, intieme Lieder der Braut op teksten van Rückert.

Een totale verandering van sfeer brengt het lied Aus den hebräischen Gesängen, waarin in een vertaald gedicht van Byron aan Saul herinnerd wordt, die genezing zocht in het harpspel van David. Mogelijk verwijst Schumann door de vreemde harmoniek naar Sauls geestelijke toestand, maar ook hijzelf heeft in de onzekerheid van de periode voorafgaand aan zijn huwelijk zijn heil in de muziek moeten zoeken. Via het amusante Rätsel, waarvan de oplossing de letter h is (Duits voor de toon b) die demonstratief aan het begin en het einde van het lied ‘de toon zet’, slaat de scène, op gedichten van Thomas Moore, om naar heimelijke hofmakerij in een boot op het water, in het favoriete decor van Venetië. Schumann gaf de liederen ieder een ander quasi ondulerend ritme, hoewel ze geen van beide barcarolles zijn. In groot contrast met de geheimzinnige, erotische sfeer van de Venetiaanse liederen vormen de naar Robert Burns vertaalde gedichten van verbondenheid (Hauptmanns Weib), gemis (Weit, weit), liefdesverdriet (Was will die einsame Träne) en van een vrije geest (Niemand, de eigenlijke pendant van Jemand). Gemis, maar ook hoop op hereniging gaan in Im Westen vooraf aan de laatste drie aan Clara gewijde liederen. Naast de compositie Aus den östlichen Rosen (Rückert) schreef Schumann ‘In Erwartung Claras.’ Tot slot (Zum Schluss) richt Schumann zich tot haar in een geheel op de verstaanbaarheid van de tekst gerichte compositie; de bruidskrans is gevlochten, zoals ook in de herintrede van de uitgangstoonsoort van de cyclus tot uiting komt.

Henriette Sanders