Morsch, Van Sandwijk en Drake: Liszt en Brahms

Een veertigjarige bergwandelaar concludeert in Johannes Brahms’ Vijf liederen, opus 94 dat het hoogtepunt achter de rug is, en dat nog slechts een eenzaam einde in het verschiet ligt. Een eerste repetitie van het openingslied, Mit vierzig Jahren, deed de bariton in snikken uitbarsten.

De doorgaans kale pianobegeleiding en de geconcentreerde zangpartij maken deze verzameling tot een soort midlife-vingeroefening voor Brahms’ latere Vier ernste Gesänge. Alleen in het vierde en voorlaatste lied biedt de liefde enige troost. De melodie van deze Sapphische Ode is sterk verwant aan die van het Adagio uit Brahms’ Vioolconcert,dat hij componeerde in 1878-79. 

Halverwege Ständchen grijpt de piano-begeleiding terug op Brahms’ eigen Akademische Festouvertüre – passend, want het lied beschrijft hoe drie studenten op ‘fluit, vedel en citer’ een serenade brengen aan een dromende schone.

De donkere begeleiding van Wie rafft’ ich mich auf in der Nacht schildert een nachtelijke wandeling. Rustend tegen een brugleuning overpeinst de ik-persoon zijn bestaan. In de lagere regionen schetst de piano de eeuwig stromende rivier, in de hogere registers fonkelen de sterren.

De tekst van Meine Liebe ist grün is van Robert en Clara Schumanns zoon Felix (1854-1879). Brahms schreef het lied als troostend geschenk voor de langzaam stervende tbc-patiënt.

In Der Tod, das ist die kühle Nacht vergelijkt Heine het leven met een drukkend warme dag, en de dood met de koelte van de nacht. Brahms beschrijft deze tegenstelling doeltreffend met respectievelijk neerwaartse en opgaande melodielijnen.

In Von ewiger Liebe begeleidt een jongeman zijn geliefde ’s avonds naar huis. Hij is bezorgd over haar reputatie: als die te lijden heeft onder hun omgang, dan moet ze hem maar verlaten, zo beweert hij. Zijn ongerustheid over haar antwoord illustreert Brahms door hetzelfde nerveuze begeleidingsmotief steeds luider te herhalen, tot de piano het volledig overneemt van de zanger, om zijn angst uit te drukken. Het meisje stelt hem gerust: hun liefde is sterker dan ijzer en staal, ofwel: eeuwig.

Brahms’ Vier Duette vormen een bonte verzameling van onderwerpen en stijlen. Het trage eerste lied, over een ridder die naar het beloofde land gaat en de non die hij achterlaat, schildert Brahms in een gotische sfeer. Vor der Tür is een oud-Duits volksrijmpje: een man wil binnengelaten worden, maar de bewoonster weigert haar deur te openen. Hij dringt steeds steviger aan, maar zij houdt haar poot stijf. In de pianobegeleiding blijft de man vergeefs aankloppen. 

In het eerste kwatrijn van Goethes Es rauschet das Wasser is de liefde zo veranderlijk als water, wolken en de stand van de sterren. In het tweede is zij juist zo eeuwigdurend als diezelfde elementen. Brahms illustreert beide standpunten met elk hun eigen melodie, die hij vervolgens geraffineerd combineert in een couplet voor beide zangers samen.

Der Jäger und sein Liebchen is een echte uitsmijter, van nog geen anderhalve minuut. De jager wil gaan jagen, zijn vrouw wil dat hij thuisblijft om te dansen. En dansen zal ze!

In zijn liederen laat Franz Liszt – toch vooral bekend als klaviervirtuoos – zich van zijn meest kosmopolitische kant zien: hij schrijft er zo’n zeventig, in het Duits, Frans, Hongaars en Italiaans – zelfs in het Engels. Liszt past daarbij zijn muzikale taal aan zijn teksten aan. Zo zijn de Tre sonetti di Petrarca niets anders dan Italiaanse aria’s met piano-begeleiding.

Het eerste sonnet, Pace non trovo, begint met een recitatief (declamerend gezang) dat zo uit een opera van Verdi zou kunnen komen, gevolgd door een lange, heldere cantilene. En hoewel het tweede, Benedetto sia ‘l giorno, eerst een ‘klassiek’ lied lijkt voor zang met eenvoudige pianobegeleiding ontwikkelt het zich al snel tot een indrukwekkende belcanto-oefening. In I’ vidi in terra angelici costumi krijgt de piano zo’n grote, lyrische rol toebedeeld dat er haast sprake is van een duet-aria. 

Du bist wie eine Blume van Heinrich Heine (1797-1856) is in tegenstelling tot de voorgaande Italiaanse sonnetten uit de veertiende eeuw een typisch romantische Duitse creatie: het gedicht was een obsessie voor negentiende-eeuwse cultuurminnaars.

De ik-persoon beschrijft in twee ogenschijnlijk naïeve kwatrijnen hoe hij zijn handen zegenend, beschermend op het hoofd van een jonge vrouw wil leggen. Twistpunt was of Heine daarmee eigenlijk niet iets heel anders bedoelde. Er zijn zo’n vierhonderd toonzettingen van het gedicht, waaronder van Brahms, Wolf en Bruckner. Uit Liszts directe, innige toonzetting spreekt geen dubbelzinnige interpretatie.

Liszt en Heine zetten zich allebei in voor de voltooiing van de Keulse Dom, bezongen in Im Rhein, im schönen Strome. Anders dan Schumann, die het gedicht opnam in zijn liedcyclus Dichterliebe, richt Liszt zich in zijn -pianobegeleiding eerder op het stromen van de rivier dan op de kathedraal.

Liszts avontuurlijke versie van Heines beroemde Die Loreley is van muziekhistorisch belang, omdat de harmonisch gewaagde opening een direct herkenbare oerversie vormt van de eerste maten in Wagners opera Tristan und Isolde.

In zijn liederen op teksten van Victor Hugo (1802-1885), ten slotte, laat Liszt zich kennen als een echte chansonnier. Oh! Quand je dors had geschreven kunnen zijn door een jonge Fauré, en in het stralende Enfant, si j’étais roi breekt plots de Provençaalse zon door.