Moody en Pärt door het Goeyvaertstrio en Vox Luminis

Tekst: Sabien van Dale

Het treurdicht Stabat mater wordt toegeschreven aan de dertiende-eeuwse Franciscaanse monnik Jacopone Da Todi. Het tafereel van de weeklagende moeder bij het lichaam van haar gestorven zoon appelleert aan elk onuitsprekelijk verdriet dat aan tijd noch plaats gebonden is.

De middeleeuwse Latijnse tekst is ontstaan uit de traditie van de mystieke kluizenaars, die middels een totale onthechting van aardse beslommeringen een vereniging met God nastreven. Het katholieke extatische verlangen naar het paradijs vormt een interessante tegenpool met de innerlijke stilte die de orthodoxe leer beoogt.

De Estse componist Arvo Pärt bekeerde zich in de jaren zeventig tot het Russisch-orthodoxe geloof. Een creatieve impasse zette hem daarbij aan om verder te zoeken naar de ware oorsprong van het compositieproces. Een jarenlange periode van contemplatieve stilte en studie veranderde radicaal zijn stijl en zijn persoonlijkheid als componist.

Pärt laat de tekstopbouw van het Stabat mater in duigen vallen tot een abstracte klankentaal. Hij laat naar eigen zeggen de taal ‘de muziek creëren’. Door de geconcentreerde ingetogenheid waarmee dit gebeurt, dringt de muziek binnen bij de toehoorder.

De eerste strofen drukken innerlijke pijn uit. Net als rouwen geen rechtlijnig proces is, zo ontstaat een afwisseling tussen wringende en harmonische samenklanken, tussen statische en dynamische passages. Als een ingetogen meditatie daalt de muziek af tot in het diepste van de ziel. Pärt eindigt met tweemaal ‘Amen’, ‘het zij zo’.

Het is geen einde, men moet verder. De strijkers nemen over in een lange, stokkende zucht. Waar woorden tekort schieten, wordt de muziek – voor gelovigen of ongelovigen – een catharsis die de taal overstijgt. Het middeleeuwse mystieke verlangen naar het paradijs wordt bij Pärt een woordeloos aanschouwen van menselijk leed. De schijnbare eenvoud van de partituur ontvouwt zich als een gelaagde stilte, lagen die een stem geven aan verdriet en troost, aan het onzegbare.

Om de fragiliteit zo puur mogelijk te benaderen, kiezen de uitvoerders ervoor om in reine stemming te spelen. In vergelijking met de gangbare, licht gecorrigeerde gelijkzwevende stemming – zoals bij de piano – staat de reine stemming veel dichter bij de trillingsverhoudingen zoals die zich in de natuur voordoen.

Hierdoor moeten hedendaagse (lees: geconditioneerde) oren zich aanpassen aan een palet dat hier en daar ‘vals’ aandoet. Doordat er zonder vibrato gespeeld wordt, ontstaat een pure, naakte klank die de toehoorder zonder omwegen raakt.

Het Goeyvaerts Strijktrio vroeg in 2012 aan de Britse componist Ivan Moody om in dezelfde bezetting een tegenhanger te componeren voor het Stabat mater van Pärt. Moody koos zijn tekstmateriaal uit de Grieks-orthodoxe ritus voor de Goede Week en uit een preek van bisschop Melito van Sardis uit de tweede eeuw.

Zelf orthodox priester en dus vertrouwd met de liturgische conventies van de oosterse kerk, is Moody zich bewust van het onderscheid tussen concertwerken en composities die voor de liturgie zijn bestemd. De band met religie is evenwel essentieel voor zijn oeuvre.

Simeron – ‘vandaag’ in het Grieks – begint bij de kruisafneming en brengt ons naar de verrijzenis (die door de uitroep ‘Vandaag!’ nog steeds actueel is). Na de treurnis om de dood wordt het accent verlegd naar het leven. Anders dan Pärt wil Moody niet dat de muziek de tekst overstijgt. Het woord staat voorop.

Door te spreken getuigt Moody van zijn geloof. Lijden, twijfel en pijn zijn hier niet de essentie, wel de verlossing door het geloof. Maar spreken kan ook een universele kracht krijgen wanneer het tot inzicht leidt. Spreken kan heilzaam zijn als iemand echt luistert. Het verdriet dat in stilte gehuld is, krijgt hier wel degelijk een stem.

Tussen indringende maar nooit uitbundige exclamaties wordt het woord gedragen door stemmen die dicht rond elkaar draaien in trage middelpuntvliedende klankcirkels. Zo wordt de luisteraar meegenomen voorbij het aardse, naar een verlossing die niet meer tot deze wereld behoort.

De zangstijl beantwoordt aan de traditie van de orthodoxe kerk, vooral reciterend (maar daarom niet uitdrukkingsloos), zonder melodieuze stuwingen die de aandacht voor het woord kunnen verbreken. Het thema van de verrijzenis verschijnt in tonen die in een haast gewichtloze lichtheid worden opgetild.

Nergens, en op dat vlak is Moody dan weer wel verwant aan Pärt, verliest de muziek zich in schreeuwerige emoties. Zowel Pärt als Moody plaatsen in hun composities contemplatie, rust en berusting tegenover het menselijk lijden. Waar bij Pärt de wanhoop verdwijnt in een zucht van zwijgende, rein gestemde stilte, reikt Moody het spreken aan.