Modigliani Kwartet en harpiste Anneleen Lenaerts

‘De harp kwam tot wasdom in het Frankrijk van de impressionisten, die een voorliefde koesterden voor zachte, dromerige tinten,’ vertelde de Belgische harpiste Anneleen Lenaerts recentelijk in een interview. Claude Debussy mag dus vanavond niet ontbreken. Latere componisten haalden nog veel meer klankkleuren uit het majestueuze instrument naar boven.

De Italiaan Nino Rota lag de harp na aan het hart. Lenaerts raakte aan zijn muziek verslingerd – ‘Rota kan met één pure melodie zo veel gevoelens oproepen’, meent ze – en wijdde er haar recentste cd aan (bekroond met een Opus Klassik). Samen met de strijkers van het Modigliani Kwartet biedt ze een veelkleurig concert.

Debussy: Strijkkwartet

Claude Debussy begon in 1892 aan zijn (enige) strijkkwartet. In zijn documentatie is weinig te vinden over de voortgang van het werk, maar in augustus 1893 schreef de Franse componist aan zijn beschermheer, prins André Poniatowski: ‘Ik denk dat ik u eindelijk het laatste deel van het kwartet, dat me werkelijk het leven zuur heeft gemaakt, kan laten zien!’

Debussy’s Strijkkwartet in g klein, met zijn vernieuwende harmonieën, strijktechnieken en klankkleuren, viel niet meteen in de smaak bij de première in Parijs op 29 december 1893 door het Ysaÿe Kwartet. Een van de weinige positieve geluiden kwam van componist Guy Ropartz. Hij herkende de Russische invloed in het kwartet en prees met name de eerste twee delen, de poëtische thema’s en de ongewone sonoriteit.

Het werk bevat een tweede deel waarin het pizzicato de boventoon voert, een langzaam impressionistisch derde deel, en een cyclische opbouw waarbij thema’s worden hergebruikt om een eenheid te creëren. Het strijkkwartet geldt tegenwoordig als een van Debussy’s meesterwerken.

Fauré: Impromptu

In 1904 componeerde Gabriel Fauré de Impromptu in Des groot, opus 86 voor een harpconcours aan het Conservatoire de Paris, waar hij compositieleraar was. Hij droeg het werk op aan zijn collega, harpdocent Alphonse Hasselmans. Het briljante, quasi-improvisatorische werk doet zijn naam eer aan en is een prima concourswerk: één waarmee zowel de technische als de expressieve vaardigheden van de kandidaten kunnen worden getest.

Fauré schonk zijn eerste uitgave, nog hetzelfde jaar gepubliceerd door Durand, ‘aan Mademoiselle Charlotte Landrin, ter herinnering aan een perfecte eerste uitvoering van dit werk’, zoals hij op het voorblad schreef. Of mejuffrouw Landrin ook het concours won, is niet geheel duidelijk. Andere bronnen geven als winnares de piepjonge harpiste Micheline Kahn op, die op 7 januari 1905 de publieke première van Fauré’s Impromptu verzorgde.

Debussy: Danse sacrée et danse profane

Gedurende de negentiende eeuw werden verschillende aanpassingen aan de harp bedacht om er alle toonsoorten op tot klinken te kunnen brengen. Zo ontstond de dubbelpedaalharp, die tegenwoordig alom gebruikt wordt, uitgerust met zeven pedalen waarmee alle tonen van de toonladder van C verlaagd en verhoogd kunnen worden.

Rond de eeuwwisseling introduceerde de beroemde Parijse instrumentenbouwer Pleyel een nieuwe harp zonder pedalen: de chromatische harp, met een aparte snaar voor iedere halve toonsafstand. Om het nieuwe instrument te promoten gaf Pleyel Debussy opdracht er een werk voor te componeren.

Alhoewel de onhandig grote Pleyel-harp al snel van het toneel verdween, bleek Debussy’s Danse sacrée et danse profane voor harp en strijkers een blijvertje. De tweede dans volgt naadloos op de eerste, zodat het werk een eenheid vormt. In de ‘gewijde’ eerste dans roept Debussy een sfeer van oude religiositeit op. De ‘wereldlijke’ tweede dans, een lichte, schommelende wals, heeft een aards en sensueel karakter.

Korngold: Intermezzo

Hoewel Erich Wolfgang Korngold het bekendst is vanwege zijn filmmuziek (in 1935 ontvluchtte hij Oostenrijk en vestigde zich in Hollywood), componeerde hij tevens een flink aantal werken voor de concertzaal en het theater. Korngolds Tweede strijkkwartet in Es groot, opus 26 klinkt als een lofzang op zijn vaderland. Het werk is rijk aan melodieën en verbazingwekkend onbekommerd voor zijn ontstaansperiode; een minder naïeve componist zou een kwartet uit 1933 misschien niet hebben beëindigd met een decadente wals.

Het Modigliani Kwartet vertolkt vanavond het tweede deel van Korngolds Tweede strijkkwartet. Dit goedgemutste Intermezzo, met een charmant thema boven een pizzicato-begeleiding, staat bol van de Weense sensualiteit.

Kreisler: Scherzo

Fritz Kreisler was een legendarische violist, maar componeerde ook zeer verdienstelijk; vooral zijn betoverende vioolminiaturen zijn bekend. Net als Korngold was hij geboren in de Oostenrijkse hoofdstad, maar vertrok hij vanwege vijandelijkheden in 1914 naar de Verenigde Staten.

Door de anti-Duitse sentimenten aldaar zag hij zich echter genoodzaakt gedurende vijf jaar zijn concertleven te staken. In 1919 schreef hij in New York zijn Strijkkwartet in a klein en zei er zelf over: ‘Dit is mijn erkenning voor Wenen, wat die stad voor mij betekende, en mijn grote liefde voor de Weense ziel’.

Uit Kreislers nostalgische Strijkkwartet klinkt vandaag het tweede deel. Het energieke, vederlichte Scherzo doet denken aan Felix Mendelssohn. Een fraai versierde, maar toch ingetogen melodie in het centrale, contrasterende Trio geeft de individuele instrumenten hun eigen moment om te schitteren, voordat het openings-­Scherzo terugkeert.

Rota: Sarabanda, Toccata & filmmuziek

Giovanni ‘Nino’ Rota is bovenal bekend om zijn filmmuziek, met name voor de creaties van Federico Fellini (hun samenwerking duurde bijna dertig jaar) en Luchino Visconti. Hij componeerde ook de muziek voor twee van Franco Zeffirelli’s Shakespeare-films en voor de eerste twee films van Francis Ford Coppola’s Godfather-trilogie (waarvoor hij een Academy Award ontving).

De productieve componist schreef daarnaast vele opera’s, balletten en vocale, orkest-, kamer- en solowerken. Rota experimenteerde met verschillende stijlen, maar gaf de voorkeur aan neoklassieke vormen. Voor zijn Sarabanda & Toccata voor harp solo liet hij zich klaarblijkelijk inspireren door barokke dansen. Een sarabande is een plechtige dans in een driedelige maatsoort en een toccata is een vlot, virtuoos werk van improvisatorische aard.

Rota droeg zijn tweeluik op aan Clelia Gatti Aldrovandi, een groot harpiste en de echtgenote van Guido Gatti, musicoloog en manager binnen de ontluikende Italiaanse filmindustrie. Mede dankzij Gatti maakte Rota furore als componist van meeslepende filmscores.

Op haar recente Rota-album nam Anneleen Lenaerts ook fragmenten uit zijn filmmuziek op. Samen met Daniel Capelletti bewerkte zij delen uit The Godfather, Death on the Nile, La dolce vita, ­Romeo and Juliet en The Taming of the Shrew voor harp en strijkers. Luister vanavond welke klassiekers u in de Suite van film­muziekthema’s langs hoort komen!