Mitsuko Uchida speelt en dirigeert Mozart

Tekst: Aad van der Ven

Optreden als solist in zijn eigen pianoconcerten droeg niet alleen aanzienlijk bij aan de reputatie van Wolfgang Amadeus Mozart als jong muzikaal genie in ­Salzburg, Wenen en talrijke andere steden waar hij zich vertoonde. Ook zijn financiële situatie was daarvan voor een belangrijk deel afhankelijk.

Maar er zijn ook enkele partituren bij die hij niet voor zichzelf componeerde maar voor een van zijn Weense leerlingen. Zoals de concerten KV 449 en KV 453, geschreven op verzoek van Barbara Ployer, de talentvolle dochter van een belasting­inspecteur. ‘Zij heeft mij er goed voor betaald’, schreef Mozart aan zijn vader.

We schrijven 1784, in de literatuur bekend geworden als Mozarts ‘annus ­mirabilis’, ofwel ‘wonderbaarlijke jaar’. Er ontstonden binnen tien maanden zes pianoconcerten, naast een aantal belangrijke kamermuziekwerken.

Het voor Fräulein Ployer geschreven Pianoconcert in G groot, KV 453 toont een weerspiegeling van deze gelukkige periode in Mozarts leven, toen hij in Wenen veel succes had. Maar vrolijkheid staat in zijn muziek nooit op zichzelf. ‘Met zijn vriendelijke klankkarakter is het doortrokken van een geheimzinnig lachen en een mysterieuze droefheid’, schreef de musicoloog Alfred Einstein over dit werk, dat ook wel als ‘pastoraal’ is gekarakteriseerd (door de Britse musicoloog Cuthbert Girdle­stone).

Het onschuldige beginthema van het eerste deel krijgt een meer gedecideerde voortzetting, waarbij dynamische contrasten bijdragen aan de spankracht van de muziek. Het behoort tot de taak van de solist niet alleen aan het discours deel te nemen, maar ook een groot aantal decoratieve passages te produceren. Na de orkestinleiding van het Andante heeft de pianist in dit deel vrijwel voortdurend de hoofdrol.

Melodieën dolen als het ware rond in het mysterieuze niemandsland tussen vrolijkheid en droefheid zoals we dat alleen van Mozart kennen. Het afsluitende Allegretto heeft de vorm van een reeks variaties, gebaseerd op een luchtig, ‘Papageno-achtig’ ­thema (citaat Alfred Einstein).

Elke variatie lijkt de voorgaande in beweeglijkheid en humor te willen overtreffen, terwijl het karakter van de muziek iets heeft van een achttiende-eeuws Singspiel. Twee sets cadensen voor dit concert zijn bewaard gebleven. De authenticiteit van één daarvan staat ter discussie.

Het twee jaar later ontstane Pianoconcert in C groot, KV 503 toont een heel andere Mozart, zo blijkt meteen in de beginmaten met het krachtige eerste thema in respectievelijk neerwaartse en opwaartse drieklanken. Deze opening is eerder een wilsverklaring dan een melodie, wat de herkenbaarheid van dit concert enigszins in de weg staat. Wellicht heeft dit er toe bijgedragen dat het werk minder bekend is geworden dan men zou verwachten. 

Dit Allegro maestoso, dat dichter bij Beethoven staat dan welke andere compositie van Mozart ook, doet zijn naam eer aan, mede dankzij het stralende C majeur en de aanwezigheid van twee trompetten plus pauken. De componist opent hier met een groot gebaar de deur naar de apotheose van zijn oeuvre.

Want de opera’s Le nozze di Figaro en Don Giovanni ontstonden eveneens in of direct na 1786, evenals de ‘Praagse’ symfonie die op haar beurt gevolgd zou worden door de laatste drie symfonieën. 

Het eerste deel is bij uitstek het perfecte voorbeeld van de klassieke vorm in het laatste, riante stadium van zijn ontwikkeling. In het daaropvolgende Andante valt de sterke individualiteit van de blazerspartijen op, met de strijkers op het tweede plan. Het laatste deel, met een dominerend thema dat het karakter van een volksdans heeft, vertoont alle kwaliteiten die men van een rondo van ­Mozart in deze fase verwacht. Er zijn voor dit concert geen cadensen van de hand van de componist bewaard gebleven.

Al heeft de term ‘divertimento’ in het algemeen betrekking op muziek van een pretentieloos, luchtig karakter, er zijn ook voorbeelden van een andere interpretatie van dat begrip, zoals bij Mozart.

Het Divertimento van Béla Bartók kijkt twee kanten uit. Zowel het eerste als het laatste deel blaakt van levenslust, het langzame middendeel daarentegen bevat een stroom van sombere gedachten. Verklaarbaar is die tweeslachtigheid wel. Het werk ontstond in 1939, toen donkere wolken zich boven Europa samenpakten. Zeker Bartók kon zich daarvan moeilijk losmaken.

De vermogende dirigent en mecenas Paul Sacher vrolijkte hem op door hem uit te nodigen een vakantie in zijn chalet in het Zwitserse ­Saanen door te brengen. Tevens vroeg hij hem een compositie te schrijven voor het door Sacher zelf geleide kamerorkest van Basel. Binnen drie weken ontstond het Divertimento voor strijkorkest, een partituur die niet is los te zien van het barokke concerto grosso, doordat ook bij Bartók herhaaldelijk solo-instrumenten – hetzij afzonderlijk, hetzij als strijkkwartet – alterneren met het ensemble.

Tot de neobarokke elementen behoort ook de regelmatige periodisering van de meestal korte melodische segmenten, althans in de snelle delen, waarvan de pregnante motoriek en de accentuering onmiskenbaar van Oost-Europese origine zijn. Bartók permitteert zich een klein grapje kort voor de afsluiting van het laatste deel. Dan lijken de musici pizzicato een stukje cafémuziek te willen imiteren, waarin we het hoofdthema van deze finale herkennen.

De sterke uitwerking van het Molto adagio, met zijn aanvankelijk tastende melodische lijnen, uitlopend in wanhopige trillers boven een duister ostinato, is dan voor even geweken.