Mitsuko Uchida in Mozart vol drama bij Mahler Chamber Orchestra

Wolfgang Amadeus Mozarts hoofdinstrument was het klavier. Al in zijn prille jeugd werd hij door zijn vader Leopold aan alle belangrijke Europese hoven als pianistisch wonderkind voorgesteld. De eerste composities van de vierjarige waren klaviercomposities, en het is niet verrassend dat pianowerken in Mozarts oeuvre een dominante plaats innemen. De componist heeft dit instrument, zoals Alfred Einstein (Mozart, Sein Charakter sein Werk, 1978) schrijft, ‘zijn diepste gedachten toevertrouwd’.

Behalve talrijke sonates, variaties en fantasieën schreef Mozart in totaal 27 pianoconcerten, waarmee hij in zijn tweede vaderstad Wenen als solist schitterde. Voor de vaak in geldnood verkerende Mozart was dit een welkome bron van inkomsten. Al was zo’n uitvoering voor de opdrachtgevers en organisatoren – Mozart was immers componist, pianist en meestal ook dirigent in één persoon – waarschijnlijk geen al te dure aangelegenheid.

Als in 1786 zijn Pianoconcert nr. 25 in C groot, KV 503 ontstaat, is Mozart negenentwintig. Hij woont, nadat hij het ongeliefde Salzburg de rug had toegekeerd, al bijna tien jaar in Wenen. Zijn leven wordt gekenmerkt door concertreizen, repetities en uitvoeringen van eigen opera’s, verhuizingen, huiselijke beslommeringen en geboortes van kinderen.

Mozart heeft het concert meermaals en bij verschillende gelegenheden uitgevoerd. Het werd toen al als een van zijn beste beschouwd. Mozarts leerling ­Johann Nepomuk Hummel liet zich er in zijn Pianoconcert in C groot, op. 36 door inspireren en ook op Ludwig van Beethovens Vierde pianoconcert heeft het een niet onbelangrijke invloed uitgeoefend.

De zonnige toonsoort C groot van Mozarts concert is een beetje bedrieglijk, want de componist wijkt al in het eerste deel vaak uit naar mineur. Dit Allegro maestoso, waarvan het marsachtige tweede thema aan de Marseillaise herinnert, heeft inderdaad een gewichtig ‘majestueus’ karakter. Op een berustend middendeel Andante volgt het derde en laatste deel Alle­gretto, een rondo, waarin de componist gebruik maakt van een gavotte-thema uit zijn opera Idomeneo (1781). Net als in het openingsdeel komen steeds weer donkere mineurklanken om de hoek kijken. Toch blijft het luchtige karakter van een rondo overheersen.

Hoewel Arnold Schönberg nog met minstens één been in de late Romantiek stond, is zijn Erste Kammersymphonie in meerdere opzichten een sleutelwerk van de vroeg-moderne muziek. Als de aartsvader van de Tweede Weense School (waartoe ook zijn leerlingen Anton Webern en Alban Berg behoorden) wilde Schönberg het groot romantisch-symfonische orkest – zoals bij Richard Strauss en Gustav Mahler – afschaffen, en streven naar meer transparantie. Daarnaast ondermijnde hij de klassieke tonaliteit – waarvan de akkoorden uit tertsen zijn opgebouwd – door het gebruik van dubbelzinnige kwartakkoorden. Het uit kwarten bestaande hoornmotief in het begin van de Kammersymphonie heeft daarom het karakter van een motto.

Kenmerkend is ook de heldere thematische vervlechting van alle muzikale gebeurtenissen door ‘permanente variatie’. Die grondige thematische samenhang van een compositie was voor Schönberg en zijn leerlingen van centrale betekenis. Het werk bestaat uit vijf gedeelten: (1) expositie, (2) scherzo, (3) doorwerking van het in de expositie voorgestelde materiaal, (4) quasi adagio en (5) quasi finale – ­reprise en coda.

Alban Berg beschrijft de Kammersymphonie als een buitensporig sonatedeel, en constateert dat in ieder gedeelte ‘steeds weer teruggegrepen wordt – melodisch, harmonisch en contrapuntisch – op bijna alle thematische bestanddelen van het werk’.

Ondanks haar modernistische trekken is het werk ook en vooral een wisselspel van extreme gevoelens en hartstochten, die haar romantische wortels niet verloochent.

Het is niet zeker wanneer Mozart zijn Pianoconcert nr. 27 in Bes groot, KV 595 is begonnen en afgemaakt heeft. In ieder geval is het zijn laatste. Aangenomen wordt: niet vroeger dan 1788 en niet later dan begin 1791, Mozarts sterfjaar, waarvoor veel spreekt, zoals de hechte thematische samenhang van de delen alsook de dramatische uitwerking daarvan. Daarom legt Einstein in zijn biografische standaardwerk zelfs een verband met Mozarts onvoltooid gebleven Requiem.

Ook over de première zijn musicologen het oneens: in januari 1791 met Mozarts leerlinge Barbara Ployer achter de piano? Of in maart 1791 met de componist zelf als solist? Dit zou in elk geval zijn laatste optreden in het openbaar geweest zijn, want in september werd Mozart ernstig ziek en een paar maanden daarna, op 5 december, overleed de componist op 35-jarige leeftijd.

‘Het is niet zijn Requiem, maar het werk waarin Mozart zijn laatste woord spreekt’, aldus Einstein

Evenals in het Pianoconcert nr. 25 in C groot, KV 503 vallen ook in nr. 27 in Bes groot, KV 595 herhaaldelijke schommelingen tussen majeur en mineur op. Buitengewoon binnen Mozarts oeuvre zijn bovendien de nauwe thematische verbanden van de drie delen Allegro, Larghetto en Allegro, wat vooruitwijst naar Beethoven en de Romantiek. Zo keert bijvoorbeeld het hoofdthema van het Larghetto in het tweede thema van de finale terug. Voor het eerste thema van de finale maakt Mozart gebruik van zijn in januari 1791 gecomponeerde lied Sehnsucht nach dem Frühling, KV 596.

Misschien nog een bewijs voor het late moment van ontstaan van Mozarts laatste pianoconcert, en een argument dat het bij dit concert inderdaad gaat om Mozarts ‘ware’ requiem: ‘Het is niet zijn Requiem, maar het werk waarin hij zijn laatste woord spreekt. In een werk binnen een genre waarin Mozart zijn Grösstes gezegd heeft’, aldus Einstein. Tegen het einde van het werk breidt zich een zorgeloze stemming uit, die culmineert in een vreugdevolle apotheose.