Mirga Gražinytė-Tyla en Yuja Wang bij CBSO: Prokofjev

Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog lag de Sovjet-Unie in puin. De propagandamachines van Stalin draaiden op volle toeren om het volk een rad voor ogen te draaien over de glorie van de natie en om het Westen zwart te maken. Ook van componisten werd verwacht dat zij hun steentje bijdroegen.

Muziek op basis van al te abstracte structuren, zoals fuga’s, of met moderne technieken en scherpe dissonanten, was uit den boze. Componisten die deze technieken gebruikten werden beschuldigd van formalisme en in de ban gedaan. Gevestigde componisten hielden de jonge componist Mieczysław Weinberg – in 1939 uit Polen gevlucht voor de Duitsers – echter de hand boven het hoofd.

Hij was immers nog jong en buiten Rusland opgegroeid, maar wel zeer getalenteerd. Met ‘vriendelijke kritiek en kameraadschappelijke hulp’ zou het volgens Dmitri Sjostakovitsj wel goed komen. De Sovjet-Russische componist en cellist Aram Chatsjatoerjan vond het wel jammer dat Weinberg nog zo weinig gebruik maakte van volksmelodieën. In 1948 zette Stalin een tandje bij en riep alle componisten op het matje.

Ook werken van Weinberg kwamen op een lijst met verboden muziek. Compositieopdrachten voor de concertzaal bleven uit en het veelbelovende talent verdiende een schamele boterham met componeren voor tekenfilms, circus, theater en radio. In zijn vrije composities putte hij uit de volksmuziek uit zijn jeugd. Zijn ouders kwamen uit Chișinău, de hoofdstad van het huidige Moldavië.

Als kleine jongen was Mieczysław veel in het joods theater te vinden waar zijn vader met zijn viool het orkest dirigeerde. In zijn memoires vertelt hij hoe hij naar al die deuntjes luisterde: ‘Niet echt topkwaliteit, maar altijd oprechte melodieën.’ De Rapsodie op Moldaafse thema’s uit 1949 kon de toets der sovjetkritiek doorstaan.

Na een langzame inleiding barst de opzwepende muziek los. Chatsjatoerjan kon tevreden zijn, Weinbergs rapsodie doet soms aan diens overbekende Sabeldans denken. Op 6 februari 1953 bracht David Oistrach de versie voor viool en orkest in première. Bij thuiskomst werd Weinberg gearresteerd. Als jood was je vogelvrij, ook als je je aan de regels hield.

Terwijl in zijn vaderland de Russische Vereniging van Proletarische Musici steeds meer invloed kreeg op componisten, uitvoeringen en radio-uitzendingen, vierde Sergej Prokofjev grote triomfen in Amerika en Europa. Eind 1917 had hij als 26-jarige componist toestemming gekregen voor een reis naar Amerika, slechts een paar maanden voor de moord op de tsarenfamilie en de definitieve machtsovername door de bolsjewisten.

Het zou jaren duren voor hij zijn vaderland weer terug zou zien. In Amerika sloot hij ondertussen vriendschap met Serge Koussevitzky, dirigent van het Boston Symphony Orchestra. In Parijs was hij zeer geliefd, er werden regelmatig Prokofjev-festivals gehouden, waarin hij zijn eigen werken dirigeerde. Hij bewoog zich in een internationaal gezelschap van kunstenaars en musici, werkte samen met de beroemde impresario Diaghilev en dineerde met Charles Chaplin.

In Rusland – of Bolsjewitsië, zoals hij zijn vaderland nu spottend noemde – deed de Vereniging van Proletarische Musici zijn muziek in de ban. Ze zou decadent zijn en getuigen van moreel verval. Een uitvoering van zijn ballet Pas d’Acier door het Bolsjoi Theater werd verhinderd. Aan de Côte d’Azur werkte Prokofjev in de zomer van 1932 aan een nieuw pianoconcert. Terwijl hij zijn nieuwe noten instudeerde, realiseerde hij zich dat hij de lat voor zijn niet geringe pianistische vaardigheden hoger gelegd had dan ooit tevoren.

In de herfst keerde hij terug naar Parijs, waar hij de laatste hand aan het Vijfde pianoconcert legde. Koussevitzky zou de Amerikaanse première krijgen, maar Wilhelm Furtwängler kreeg in Berlijn op 31 oktober 1932 de wereldpremière. Prokofjev trad zoals gebruikelijk zelf op als solist. Er was slechts tijd voor één repetitie, maar de uitvoering was desondanks een succes.

Intussen had in april van dat jaar het Centrale Comité van de Raad van Volkscommissarissen de Vereniging van Proletarische Musici ontbonden. Prokofjev durfde nu voor langere tijd terug te keren en vierde ook in de Sovjet-Unie triomfen met zijn nieuwste pianoconcert.

Een feit dat overigens in de zijn Russische biografie genegeerd werd, want dat het volk van die decadente westerse muziek genoten had was natuurlijk onbestaanbaar. Dat een waar schrikbewind de plaats in zou nemen van de proletarische musici had Prokofjev wellicht niet voorzien.

De bijna tien jaar oudere Igor Stravinsky verruilde in 1910 Sint-Petersburg voor Parijs op uitnodiging van Diaghilevs Ballets Russes. In tegenstelling tot Prokofjev was hij geen wonderkind, maar onder de hoede van Dmitri Rimski-Korsakov – voorman van de Russische nationalisten onder de componisten – maakte hij snelle vorderingen. Vooral orkestreren bleek een talent.

Toen zijn Scherzo fantastique begin 1909 in Sint-Petersburg in première ging, zat Diaghilev in de zaal. Er waren nog vier maanden te gaan voor het eerste seizoen Ballets Russes in Parijs en Diaghilev besloot de jonge componist uit te nodigen voor een onderhoud. Bij wijze van auditie vroeg hij Stravinsky twee werken van Chopin te orkestreren, naast ervaren collega’s als Tsjerepnin, Ljadov en Tanejev.

Uit brieven moest Stravinsky vernemen hoe sterren in Parijs op zijn muziek gedanst hadden. Nadat Tsjerepnin zijn medewerking aan Diaghilevs project De vuurvogel had afgezegd en vervolgens Ljadov veel te lang treuzelde, waagde de impresario het er in de herfst van 1909 op en vroeg Stravinsky de muziek te schrijven. De verwachting was dat de jonge componist zich nog makkelijk zou laten sturen door choreograaf Michel Fokine.

Stravinsky was bij alle voorrepetities in het voorjaar van 1910 in Sint-Petersburg aanwezig. Hij speelde stukken voor terwijl Fokine zijn choreografie bedacht, en improviseerde desgewenst gewillig om aan diens wensen te voldoen. Met zijn grote interesse in het theater was hij een leergierig lid van het team, bruisend van ideeën.

In Fokine’s visie moest de muziek niet een aaneenrijging van dansmuziek zijn, maar wezenlijk bijdragen aan het verhaal en de bijbehorende emoties. Een kolfje naar de hand van Stravinsky. De dansers hadden het aanvankelijk moeilijk met Stravinsky’s ongebruikelijke ritmes. Op de middag voor de première op 25 juni 1910 hoorden zij voor het eerst de orkestversie. De dans van de vuurvogel was die avond het hoogtepunt, mede dankzij de vele uren waarin Stravinsky achter de piano geduldig de ritmes met ballerina Tamara Karsavina had geoefend.

De muziek vol oosterse stereotypen, met een grote rol voor slagwerk en beukende syncopen in het koper, betoverde het Parijse publiek. Stravinsky werd verschillende keren teruggeroepen op het toneel. Niet lang na dit succes zou hij Rusland voorgoed de rug toekeren, in het Westen lag nu zijn toekomst. Op zijn muziek zou de sovjetcensuur zou nooit vat krijgen.