Minnaar en De Vriend in individualistische Beethoven

Symfonieën van Schubert? Dat brengt onmiddellijk twee werken in herinnering. Allereerst die meest gespeelde en bekendste, de ‘Onvoltooide’ uit 1822 met maar twee delen. En dan de monumentale Symfonie in C groot, bijgenaamd de ‘Grote’, uit het jaar van Schuberts dood, 1828, door Robert Schumann ontdekt en geprezen om haar ‘hemelse lengte’. Beide behoren tot het ijzeren repertoire van symfonieorkesten. Dat kan van de overige zes symfonieën van Schubert niet gezegd worden. Ze werden tot voor kort (en nog steeds) voorzien van het etiket ‘jeugdwerken’ of ‘respectabele debutantenstukken’. Dit programma sluit af met zo’n ‘jeugdwerk’, Schuberts eersteling, een experiment van een geniale jongen van zestien die Mozart van repliek wilde dienen.

Ouverture ‘im italienischen stile’

Maar het concert opent met een hommage aan Schuberts tijdelijke idool Gioacchino Rossini, de Italiaanse operacomponist die op handen werd gedragen (maar ook verguisd) in het Wenen van rond 1820. Sinds 1816 stond het Weense publiek in de rij voor de voorstellingen van het rondreizende Italiaanse operagezelschap dat de zalen vulde met Rossini’s lichtvoetige klanken. Dertien jaar later ging nog Rossini’s laatste opera, Wilhelm Tell, en ebde de belangstelling langzaam weg. Franz Schubert onderbrak als twintigjarige zelfs het werk aan zijn Zesde symfonie om een paar stralende ouvertures in Rossini’s stijl op papier te storten. Eén daarvan is de Ouverture ‘im italienischen Stile’ uit 1817. Die toepasselijke titel werd bedacht door de uitgever die wel brood zag in de publicatie, zelfs nog in 1865, zevenentwintig jaar na Schuberts dood. Duidelijke knipogen naar Rossini zijn het droogkomische duet tussen klarinet en fagot, de fraai geronde belcantomelodieën van fluit en hobo en het geleidelijk aanzwellende crescendo. Maar de langzame inleiding zou ook een werk van Haydn of Beethoven niet hebben misstaan.

In datzelfde Wenen beleefde Ludwig van Beethoven in 1795 een historisch jaar. In het Weense Burgtheater gaf hij voor het eerst in het openbaar een concert met eigen werk. Na zijn aankomst in Wenen, drie jaar eerder, was hij al te horen geweest in kleinere kring, in de deftige paleizen van adellijke kunstvrienden als Lobkowitz, Lichnowski en Razoemowski. Maar nu speelde hij voor het eerst voor een groot publiek. Op zijn vijfentwintigste. Beethoven speelde een eigen pianoconcert met orkest. Het laatste deel, het rondo, had hij pas twee dagen eerder voltooid, en dat terwijl hij zich ziek voelde. En een dag voor de uitvoering moest hij tijdens de repetitie de pianopartij een halve toon hoger spelen omdat de piano te laag was gestemd, zo vertelt de anekdote. Het concert werd voor de Weners een veel besproken evenement. Sinds de dood van Mozart vier jaar eerder hadden zij niet meer zo’n begenadigd pianist gehoord. Het talent van deze vurige musicus werd breed uitgemeten in gesprekken en geschriften.

Het werk dat Beethoven destijds speelde was zijn Eerste pianoconcert in C groot. De solopartij improviseerde hij uit voor anderen volkomen onbegrijpelijke schetsen en veranderde hij bij iedere uitvoering. Pas in 1801 had het concert zijn definitieve vorm en verscheen het in druk. Maar Beethoven was er niet echt meer tevreden over. In zijn eerste tien Weense jaren was zijn ontwikkeling zo razend snel gegaan, dat hij van zijn twee eerste pianoconcerten vond: ‘Die reken ik niet tot mijn beste werken.’

Vergeleken met Beethoven timmerde Schubert meer in het verborgene aan de weg in Wenen. In huiselijke kring speelde hij met zijn vader en broers Ignaz en Ferdinand strijkkwartetten en pianotrio’s van Haydn. En op het keizerlijk gymnasium, het Stadtkonvikt, had hij met medescholieren en liefhebbers symfonieën van Haydn en Mozart gespeeld en gaandeweg ook steeds meer eigen werken. Schubert woonde dan wel zijn leven lang in de belangrijkste muziekmetropool van Europa, hij speelde amper een rol in het openbare circuit. De vele muziek die wij nu van hem kennen, werd destijds door een kleine groep van trouwe vrienden en familieleden enthousiast ontvangen. Het enige openbare concert met muziek van Schubert was in 1827, een jaar voor zijn dood. En van zijn imposante oeuvre was bij zijn vroege overlijden slechts een tiende uitgegeven. Als enige openbare hommage aan Schubert verscheen in 1826 in de Allgemeine Musikalische Zeitung in Leipzig een lovend artikel over de Pianosonate in a klein.

Dit concert eindigt met een ‘jeugdwerk’, de Eerste symfonie uit 1813, het verbluffend inventieve werk van een jongen van zestien. De algemene teneur is dan wel charme en levendigheid, toch gapen in de langzame inleiding duistere afgronden. Schubert lijkt zich in zijn eersteling te bewegen in de driehoek tussen zijn grote voorbeelden Haydn, Mozart en misschien Carl Maria von Weber. Of hij al toegang had tot het oeuvre van Beethoven, is zeer de vraag. Maar Mozart is alom tegenwoordig. Zoals in de indrukwekkende inleiding en het aansluitende Allegro, dat wervelt als een levendige maar soms bewolkte operascène van Mozart. Na het lange eerste deel volgt het lyrische, gracieus deinende Andante, met hier en daar vlagen van weemoed. Het Menuet is een al ongeremde uitbundigheid, met in het trio wonderen van kleur in de houtblazers. Ook in de Finale lijkt Schubert een late zoon van Mozart. Zoals in het zachte maar levendige gewemel in het begin, voordat het forte losbarst. Maar ook verderop in het heerlijke vraag-en­antwoordspel tussen strijkers en blazers en de spannende modulaties. En niet te vergeten in het schakelen van majeur naar mineur, de clair-obscur-techniek die zo ongeveer Schuberts handelsmerk zou worden.

Clemens Romijn