Middagconcert: Van Baerle Trio speelt Mozart en Smetana

Tekst: Christiane Schima

Het Pianotrio in E groot, KV 542 is ontstaan in de tijd van Wolfgang Amadeus Mozarts laatste grote symfonieën en behoort tot zijn meest volwassen werken. In juni 1788 schrijft de componist aan zijn ‘Bruder im Geiste’ Michael Puchberg, net als hij lid van de vrijmetselaars: ‘Ich habe ein neues Trio geschrieben!’ Mozart vraagt hem het werk naar zijn zuster Nannerl te sturen om het Michael Haydn, de jongere broer van Joseph Haydn en eveneens componist, in Sankt Gilgen voor te spelen. Mozart wil het aan hem opdragen. Trots schrijft hij: ‘Het Trio zal hem niet mishagen!’

Mozart beschouwde het als een zeer gelukte compositie, als een hoogtepunt in zijn oeuvre tot dan toe. Hij speelde het op 14 april 1789 met veel succes aan het hof te Dresden. De toonsoort E groot van het pianotrio komt bij Mozart zelden voor. Alhoewel het een overwegend zonnig werk is, verrast het – reeds aan het einde van de expositie van het openingsdeel – door onverwachte dramatische mineurharmonieën.

Indrukwekkend levert Mozart het bewijs voor zijn gave voor het variëren: nooit keert een motief op dezelfde wijze terug. Dit geldt ook voor het op een haast naïef thema gebaseerde langzame tweede deel en de sprankelende rondofinale. De contouren van de vormdelen vervagen, het is een onophoudelijk fantaseren en jongleren met de thema’s. Mozarts rijke fantasie lijkt ook in dit werk onuitputtelijk.

Bij Gabriel Fauré kristalliseert zich een stijl uit die wij tegenwoordig als typisch Frans beschouwen. Van Fauré leidt een weg rechtstreeks naar Claude Debussy en diens ‘impressionistische’ stemmingsbeelden. Vervaagde harmonische contouren, een voorliefde voor het melodische en het veelvuldig gebruik van pittoreske figuraties zijn de belangrijkste kenmerken van deze stijl. Maar in tegenstelling tot Debussy heeft ­Fauré de stap naar een vrije klankontwikkeling, los van het traditionele toonsysteem, nooit gezet.

De twintig jaar oudere en veel conservatievere Fauré houdt zich ook nog in zijn Pianotrio in d klein – vier jaar na Debussy’s dood – in principe aan de regels van de klassieke muziek. Het is het eennalaatste werk van de in 1924 op ­tachtigjarige leeftijd overleden componist. Het feit dat hij toen bijna doof was is niet aan de compositie te horen. Evenmin als dat het geval was bij Ludwig van Beethoven en de oude Bedřich Smetana: een eenmaal geleerde taal verdwijnt niet na gehoorverlies.

Het Piano­trio in d klein wekt in grote delen associaties op met een lied met pianobegeleiding. Lyrische melodieën, vooral in de strijkers, en een voortkabbelende piano­partij karakteriseren het openingsdeel. De zacht wiegende arpeggio’s in de piano en het elegische thema van de cello zetten de toon. Van de strengheid van de vorm van het klassieke sonatedeel waarop het gebaseerd is, valt – althans op het eerste gehoor – weinig te bespeuren.

Somber en dromerig als een nocturne komt het contemplatieve middendeel over. In het energieke slotdeel worden de krachten gebundeld. Voortstuwende harmonieën en snelle figuraties maken dit deel tot een meeslepende finale. Hierin heeft de virtuoze pianopartij een belangrijk aandeel. Na alle dramatische worstelingen eindigt het werk, dat tot nu toe beheerst werd door een donker mineur, bevrijdend in helder D groot.

Bedřich Smetana geldt als de vader van de Tsjechische muziek. Wie het Praagse, hoog boven de Moldau tronende Smetana-­museum heeft bezocht, waar Die Moldau (uit de orkestcyclus Má vlast, ‘Mijn vaderland’) op gezette tijden wordt gedraaid, krijgt de indruk dat Smetana in zijn land tot op de dag van vandaag het imago van een volksheld geniet. En dat de Tsjechen Die Moldau als hun officieuze volkslied beschouwen.

In de tijd dat Smetana zijn Pianotrio in g klein componeerde, had de componist echter nog niet de status van een nationaal idool. In het ontstaansjaar 1855 was hij 31 jaar oud en nog een aanstormend talent. Hij oriënteerde zich op grote voorbeelden en dan met name, omdat hij zelf pianist was, op Robert Schumann en Franz Liszt.

De piano speelt als een dragend element van de compositie een opvallende rol in dit Pianotrio in g klein. Je zou bijna kunnen zeggen dat het werk op grond van zijn virtuoze en woelige piano­partij trekken van een pianoconcert vertoont. Grote dramatische gestes – zoals meteen in het begin – en passie en gedrevenheid kenmerken het gehele werk.

Alhoewel de compositie gestoeld is op klassieke vormen, komen de verschillende delen toch meer over als episoden in een doorlopend romantisch verhaal. Dit en de weelderige pianostijl doen sterk denken aan de vaak stürmisch ­bewegte muziek van Schumann. Tegen het einde van de finale – een op snelle figuraties gebaseerd perpetuum mobile – komt met dromerige ornamenten in de piano ook Frédéric ­Cho­pin om de hoek kijken.

Smetana’s piano­trio wordt zo een zeer expressief werk en een bravourestuk voor de piano. Het werd in december 1855 voor het eerst uitgevoerd, in Praag met de componist aan de piano.