Middagconcert: Nino Gvetadze speelt Chopin & Brahms

tekst: Anneloes Brand

In de jaren 1830 bloeide de liefde tussen Robert Schumann en de tien jaar jongere, talentvolle pianiste Clara Wieck op. Haar vader, Schumanns pianoleraar Friedrich Wieck, was in het geheel niet blij met deze liefde, maar ondanks hun ontmoetingsverbod verloofden Robert en Clara zich stiekem toch in 1837.

Gedurende deze moeilijke jaren componeerde Schumann diverse pianowerken, waaronder acht Fantasiestücke, opus 12, die hij nota bene opdroeg aan de jonge Schotse pianiste Anna Robena Laidlaw (overigens was Clara op de hoogte van Schumanns korte flirt met haar).

De componist had zich voor de titel laten inspireren door de collectie Fantasiestücke in Callots Manier van een van zijn favoriete schrijvers, E.T.A. Hoffmann.

Dit was Schumanns eerste cyclus van piano-werken met poëtische titels, maar de componist maakte meer dan eens duidelijk dat hij de titels pas achteraf had toegevoegd, dus dat het hier niet om programmamuziek ging.

Schumann laat in de Fantasiestücke afwisselend zijn alter ego’s Eusebius en Florestan (of beiden in sommige delen) aan het woord: Eusebius beeldt de dromer in Schumann uit, terwijl Florestan (naar de gepassioneerde hoofdpersoon in Beethovens opera Fidelio) zijn temperamentvolle kant representeert.

Zo spreidt Schumann fantasie, humor, emotionele intensiteit en harmonische inventiviteit ten toon in pianistische poëzie. Ondanks de opdracht aan Anna Robena zijn de pianowerken natuurlijk voor Clara bedoeld.

Het intieme eerste deel, Des Abends, is duidelijk een liefdeslied voor Schumanns toekomstige echtgenote. Clara voerde de Fantasiestücke vaak en met succes tijdens haar recitals uit.

Nino Gvetadze speelt vanmiddag de eerste drie delen van de Fantasiestücke: het breekbare Des Abends, het stormachtige Aufschwung en het lyrische Warum?

Na de succesvolle première van zijn Tweede strijkkwintet in 1890 leek het Johannes Brahms een mooi moment om met pensioen te gaan. ‘Ik heb genoeg bereikt; ik heb een zorgeloze oude dag voor me, waar ik in vrede van zou kunnen genieten’, zei hij tegen een vriend.

Zijn bewondering voor Richard Mühlfeld, eerste klarinettist van de Meininger Hofkapelle, bracht hem echter het jaar erop weer aan het componeren, zij het op minder grote schaal dan voorheen.

Zo schreef hij – voornamelijk tijdens zijn zomerverblijven in het schilderachtige Oostenrijkse bergdorp Bad Ischl – onder meer een klarinettrio, twee klarinetsonates en vier sets pianominiaturen: Fantasieën, Intermezzi en tweemaal Klavierstücke.

Vele van deze in totaal twintig pianowerken zijn beschouwend van karakter, maar soms ook onstuimig of speels. Alhoewel het voorheen niet zijn gewoonte was, lijkt het erop dat Brahms in de late melancholieke werken toch wat van zich af schreef.

Het derde van de Drei Intermezzi, opus 117 noemde hij zelfs ‘het wiegelied van al mijn verdriet’. Evenzeer door emoties gedreven zijn de Sechs Klavierstücke, opus 118, waarvan Nino Gvetadze het gepassioneerde Intermezzo in a klein en het geliefde ontroerende Intermezzo in A groot uitvoert.

In de zomer van 1893 liet Brahms zijn Klavierstücke voor het eerst horen aan Ilona Eibenschütz (een pianoleerlinge van Clara Schumann), die zich zeer vereerd voelde en in januari 1894 de publieke première van de werken verzorgde in Londen.

Brahms’ Zwei Rhapsodien, opus 79 zijn van ruim tien jaar eerder, toen hij als ‘gerijpte’ componist doortimmerde werken als het Vioolconcert en de Tweede symfonie schreef. De zomerverblijven in van 1877 tot 1879, destijds in het Karinthische Pörtschach, hadden een gunstige uitwerking op Brahms’ creatieve geest.

In januari 1880 hield de componist zijn nieuwe pianowerken zelf ten doop in Krefeld en in juli van hetzelfde jaar liet hij ze publiceren door zijn uitgever Simrock, voorzien van een opdracht aan Elisabeth von Herzogenberg (meisjesnaam: Stockhausen).

Brahms had mejuffrouw Stockhausen in Wenen ontmoet in 1863, toen ze pianoles bij hem wilde nemen. Daar kwam echter weinig van terecht: de jonge componist vond haar zo aantrekkelijk dat hij nauwelijks een woord kon uitbrengen, waarop hij haar doorstuurde naar Julius Epstein, die overigens hetzelfde ‘probleem’ had.

Pas nadat de pianiste in het huwelijksbootje was gestapt met componist Heinrich von Herzogenberg, bleek Brahms in staat een vriendschap op te bouwen met ‘Liesl’, zoals hij haar liefkozend noemde.

Op aanraden van Elisabeth von Herzogenberg noemde Brahms de werken van opus 79 niet ‘Klavierstücke’ of ‘Caprices’, zoals hij eerst had bedacht, maar ‘Rhapsodien’, alhoewel ze niet improvisatorisch van opzet zijn. De bruisende Eerste rapsodie in b klein groeide uit tot de populairste van de twee.

Het Poolse pianowonder Frédéric Chopin verliet Warschau in 1830 voor een Europese tournee, maar keerde er nooit meer terug. Chopin vestigde zich uiteindelijk in Parijs, waar hij werd opgenomen in de artistieke elite, concerteerde in chique salons (maar zelden in het openbaar), les gaf aan gefortuneerde leerlingen en een gestage stroom pianomuziek produceerde.

Hij werd vooral bekend door zijn pianominiaturen: betrekkelijk korte werken als walsen, nocturnes, preludes, mazurka’s en polonaises, waarin hij poëtische melodieën, experimentele harmonieën, vrije vormen en een veeleisende pianotechniek verenigde.

In de jaren 1830 gold het preluderen – door middel van een korte, meestal geïmproviseerde introductie het publiek op het volgende concertonderdeel voorbereiden – als een gangbare praktijk. Het is bekend dat Chopin enkele van zijn 24 Preludes, opus 28 tijdens zijn concerten inderdaad zo gebruikte, maar het lijdt geen twijfel dat de preludes waren bedoeld om als onafhankelijke compositie uit te voeren, bij voorkeur als cyclus.

Van grote invloed op Chopin waren de preludes en fuga’s van Johann Sebastian Bach, gepubliceerd in diens Das wohltemperirte Clavier. Chopin liet de fuga’s achterwege, maar gebruikte ook alle 24 majeur- en mineurtoonsoorten.

Niet stapsgewijs zoals de barokmeester had gedaan, maar volgens de zogenaamde ‘kwintencirkel’: de majeurtoonsoort door zijn parallelle mineurtoonsoort laten volgen en vervolgens steeds een kwint opschuiven (C groot, a klein, G groot, e klein, D groot, enzovoort).

De romantische pianomeester begon waarschijnlijk in 1835 aan zijn 24 Preludes te schrijven en voltooide ze tijdens zijn eerste overwintering met zijn geliefde George Sand op Mallorca in 1839.

De tempoaanduidingen van de afzonderlijke delen laten al zien dat de korte en kernachtige preludes zeer verschillend van stijl en sfeer zijn: ware karakterstukjes dus. Franz Liszt erkende ze als ‘werken van een genie’ en de Parijse uitgever Camille Pleyel beloonde Chopin met 2000 francs.