Middagconcert: Mozart en Rachmaninoff

• Het Derde vioolconcert is een vroeg werk van Wolfgang Amadeus Mozart: hij schreef het op zijn negentiende
• Hoewel Mozart zich toen nog aan de populaire 'galante stijl' hield, waarin sierlijkheid en eenvoud voorop staan, zit dit concert vol originele ideeën

Tekst: Michiel Cleij

Van Mozarts allereerste compositie kennen we alleen het verhaal: het besmeurde vel dat de vierjarige aan zijn vader toonde was ‘een klavecimbelconcert’, en tussen de inktvlekken door spatte het talent van het papier af. Concerten voor een solist en orkest zouden later, naast opera’s, de pieken in zijn oeuvre vormen.

Zijn eerste concerten schreef Mozart in Salzburg, als piepjong componistje onder de hoede van de plaatselijke aartsbisschop. Waarschijnlijk omdat de sterviolist van het Salzburger orkest hem inspireerde voltooide hij in 1775 liefst vijf vioolconcerten - en het is indrukwekkend te zien hoe snel Mozarts eigen stem hierin uitkristalliseerde.

Zoals in al zijn vroege werken bedient Mozart zich in het Derde vioolconcert in G groot, KV 216 nog van de heersende ‘galante stijl’ – kokette, behaaglijke muziek – maar het werk klinkt niet bepaald als muziek van een negentienjarige.

Het zit vol expressieve melodieën die opera-aria’s zouden kunnen zijn. Vooral het thema van het middendeel springt eruit: een engelachtig gezang dat wordt ingezet door het orkest en overgenomen door de viool.

Origineel is ook de afsluiting van het Rondeau (gebaseerd op een volksliedje uit Straatsburg): Mozart vermijdt de ­obligate bombast in de slotmaten en laat de muziek langzaam ‘uitdoven’.

Een opmerkelijke ontwikkeling ten opzichte van de eerdere twee vioolconcerten is de rol van de blazers, die een veel prominenter partij hebben. Het ­Derde is Mozarts enige vioolconcert met fluiten; en die bepalen in sterke mate het sfeervolle klankbeeld van het middendeel.

Met de Symfonische dansen blikte Sergej Rachmaninoff terug op zijn lange en bewogen loopbaan. Het zou zijn laatste compositie zijn; hij overleed drie jaar later, zeventig jaar oud. Des te ontroerender is de opmerking waarmee hij de partituur bij zijn uitgever inleverde: ‘Ik denk dat dit mijn beste werk is.’

Rachmaninoff had genoeg reden om een balans op te maken. Na zijn vlucht uit Rusland – de Revolutie van 1917 had hem van zijn geld en goederen beroofd – was Amerika zijn nieuwe thuisland geworden. Carrièrekansen waren er genoeg: als pianist kon hij amper voldoen aan de vraag naar concertoptredens, waarbij hij tevens een pioniersrol vervulde bij vroege platenmaatschappijen. Maar zijn volle concertagenda belette hem te componeren. Na zijn emigratie ontstonden slechts vijf substantiële werken – en daarin hoor je dat hij nooit afscheid nam van het oude Rusland dat hem gevormd had. 

Het is onjuist om te zeggen dat Rachmaninoffs stijl nooit evolueerde; het (geflopte) Vierde pianoconcert, bijvoorbeeld, klinkt jazzy en in de late Derde symfonie verruilde hij zijn vroegere melodische smeuïgheid voor strakke lijnen en korte motieven. Maar tegelijkertijd voelde hij zich een ‘ronddolende geest in een totaal vreemde wereld’, zoals hij zelf zei. In de Symfonische dansen is Rachmaninoff misschien zelfs Russischer dan ooit.

‘Het stuk zou eigenlijk gewoon Dansen heten’, liet Rachmaninoff weten, ‘maar dan dacht men misschien dat ik dansmuziek voor een jazzorkest had geschreven.’ Misschien omdat zijn eerdere jazzflirt niet goed was uitgepakt volgde hij hier enkel zijn innerlijke stem. En dus klinkt zelfs de altsaxofoon­solo in het eerste deel Slavisch-melancholiek. 

Ook in het walsende tweede deel keert Rachmaninoff naar zijn wortels terug: de weelderige melodielijnen met hun krachtige accenten verraden een componist die onder invloed van Tsjaikovski opgroeide. Maar de abrupte wendingen en de wonderlijke, soms schurende harmonieën kunnen alleen maar twintigste-eeuws zijn.

Het meest autobiografisch is het flamboyante slotdeel. Hier hoor je een doorgewinterde, oer-nostalgische componist die met een aangrijpende slagkracht nog éénmaal zijn demonen uitbant. Buisklokken imiteren Russisch-Orthodox kerkgelui, waarna de beginnoten van het gregoriaanse Dies irae (‘Dag des onheils’) klinken – oftewel het motief dat Rachmaninoff al bijna een halve eeuw eerder tot zijn persoonlijke signatuur had gemaakt. In veel van zijn werken duikt het vluchtig op; hier is het de drijvende kracht achter het hele deel, zeer hoorbaar in de xylofoonpartij. Vlak voor het slot citeert Rachmaninoff ­overigens ook een passage uit zijn eigen Russisch-orthodoxe koorwerk De nachtwake (1915). In de partituur noteerde hij onder de slotmaten: ‘Ik dank U, Heer.’
En wij danken U, Sergej Vasiljevitsj.  

Orkestfeiten

Rachmaninoff: Symfonische dansen
Kirill Kondrashin zette het werk op 19 november 1976 als eerste op de lessenaar bij het Concertgebouw­orkest. De laatste uitvoering werd op 13 mei 2016 geleid door Semyon Bychkov.