Middagconcert met Ella en Nicolas van Poucke

Luigi Boccherini groeide op in een Italiaanse artistieke familie, werkte enkele jaren in onder meer Wenen en Parijs en verbleef vervolgens het grootste deel van zijn carrière in Madrid. Hij werd geroemd als een van de beste cellisten van zijn tijd. Ook als componist was hij bijzonder productief en het is niet zo verbazingwekkend dat zijn eigen instrument in zijn oeuvre een belangrijke stem kreeg. Daarbij gebruikte hij vaak het hoge register van de cello, een virtuoze speeltechniek en veel versieringen, hetgeen je eigenlijk vaker in vioolmuziek tegenkomt.

Boccherini componeerde zijn Sonate in A groot, G. 4 rond 1770. De sonate is het zesde werk uit de bundel Zes sonates, die de Schotse uitgever Robert Bremner in 1771 in Londen (ongeautoriseerd) publiceerde. Door de aanwezigheid van verschillende manuscripten en uitgaven is er nogal wat verwarring rond deze werken. De Italiaanse componist schreef zijn sonates oorspronkelijk voor cello en basso – dus geen basso continuo, aangezien het manuscript geen becijferde bas bevat – en in de traditionele volgorde snel-langzaam-snel. Alle edities echter plaatsen het langzame deel van de Sonate in A groot eerst en één editie bevat slechts twee delen in plaats van drie. Ook bestaat er nog een ander manuscript waarin het Allegro is vervangen door een nieuw deel (en het Adagio het eerste deel is) en publicaties van bewerkingen voor cello en piano (onder anderen door de Italiaanse meestercellist Alfredo Piatti) en voor viool en piano. Hoe het ook zij, de Sonate in A groot verraadt Boccherini’s virtuositeit als cellist en toont zijn meesterschap als componist van werken in de galante stijl die destijds in de mode was.

Ludwig van Beethoven componeerde in totaal vijf sonates voor cello en piano, maar met flinke tussenpozen: de eerste twee, opus 5, stammen uit 1796. Pas in 1807 begon hij aan zijn derde, de Sonate in A groot, opus 69 en hij voltooide het werk het jaar erop, in hetzelfde jaar als bijvoorbeeld zijn grootse Vijfde en Zesde symfonie. Daarna keerde Beethoven nog eenmaal tot het genre terug: in 1815 componeerde hij de beide sonates opus 102. De Sonate in D groot, opus 102 nr. 2 was zijn laatste werk voor een soloinstrument met pianobegeleiding.

De cellosonates opus 102 werden in maart 1817 uitgegeven door Simrock in Bonn en in de Weense publicatie uit 1819 opgedragen aan gravin Anna-Maria [Marie] von Erdödy, een goede amateur-pianiste. De gravin en de componist waren sinds 1803 met elkaar bevriend en in 1808-09 woonde Beethoven zelfs een tijdlang bij haar in. In 1815 bracht de componist de zomer door in haar landgoed in Jedlesee, toentertijd een voorstadje van Wenen. Ook cellist Joseph Linke was er te gast, een hofmusicus van graaf Razumovsky (een van Beethovens weldoeners): hij maakte onderdeel uit van het Schuppanzigh Kwartet, dat vele strijkkwartetten van Beethoven in première bracht. Het verblijf met de cellist was zo inspirerend, dat Beethoven de twee sonates opus 102 voor hem schreef. Ze staan aan het begin van Beethovens ‘late periode’, waarin de componist zeer persoonlijke, expressieve muziek schreef en zijn tijd ver vooruitstreefde.

Na de Tweede Wereldoorlog gelastte Jozef Stalin dat alle sovjetkunst verheffend – de glorie van de Sovjet-Unie en haar burgers weerspiegelend – moest zijn. In 1948 zette zijn trouwe politicus Andrej Zjdanov de componisten Prokofjev, Sjostakovitsj, Khatsjatoerian en Mjaskovski op de zwarte lijst, omdat ze muziek zouden schrijven die ‘te kosmopolitisch en formalistisch’ zou zijn. Het weerhield de componisten er niet van door te gaan met hun werk, maar voortaan waren ze er niet meer zeker van of hun creaties ooit zouden worden uitgevoerd.

Het gebeurde mondjesmaat wel: in 1949 bezocht Sergej Prokofjev een concert waarin Mstislav Rostropovitsj Mjaskovski’s Sonate in a klein, opus 81 speelde. Prokofjev was zo onder de indruk, dat hij prompt besloot zelf een sonate voor de sublieme Russische cellist te componeren. Nog hetzelfde jaar voltooide hij zijn Sonate in C groot en droeg deze op aan zijn goede vriend en vakgenoot Levon Atovmian. Rostropovitsj vroeg pianist Svjatoslav Richter hem te begeleiden bij de première van Prokofjevs nieuwe cellosonate. Richter schreef daarover in zijn memoires: ‘Voordat hij in het openbaar kon worden gespeeld, moesten we hem uitvoeren voor de Componistenbond, waar deze heren over het lot van alle nieuwe werken beslisten. Gedurende deze periode moesten zij zien te bepalen of Prokofjev een nieuw meesterwerk had gecreëerd, of het tegenovergestelde, een werk dat “vijandig tegenover de geest van het volk” was. Drie maanden later moesten we het opnieuw spelen voor alle componisten van de Radio Commissie, en het duurde nog tot het volgend jaar voordat we het voor publiek konden uitvoeren, in de Kleine Zaal van het Moskous Conservatorium op 1 maart 1950.’ Prokofjev zelf kon er vanwege zijn slechte gezondheid niet bij aanwezig zijn, maar zijn vriend Mjaskovski wel. Deze oordeelde na afloop van de succesvolle première: ‘Een fenomenale compositie!’

Anneloes Brand