Middagconcert: Gordan Nikolić met strijkkwintet Dvořák

Met ruim 140 strijkkwintetten, honderd strijkkwartetten en zo’n zestig strijktrio’s op zijn naam kun je Luigi Boccherini een productief componist noemen – ook als je zijn celloconcerten en symfonieën buiten beschouwing laat.

Het opzienbarendst is de eerste categorie: van het kwintet met twee violen, altviool en twee cello’s was hij de grondlegger (iets waarvoor je hem alleen al dankbaar mag zijn omdat Franz Schubert er later zo succesvol gebruik van zou maken). Door de prominente partijen voor cello, Boccherini’s eigen instrument, week hij af van de vaste rolverdeling die Joseph Haydn voor strijkensembles had ontwikkeld: met een louter ondersteunend aandeel zou Boccherini zijn eigen virtuositeit tekort doen.

Het hier gespeelde werk is een van de drie kwintetten waarin Boccherini een contrabas voorschrijft in plaats van een tweede -cello. In andere opzichten is het karakteristiek voor de speelse stijl die zijn Spaanse broodheer Don Luís, broer van de Spaanse koning, zo hogelijk waardeerde.

Hoewel Boccherini het grootste deel van zijn creatieve leven in Spanje doorbracht (en soms Spaanse volksmuziek verwerkte in zijn composities, waaronder een aantal gitaarkwintetten) neigt het Strijkkwintet in Bes groot meer naar rococo of de galante stijl, gekenmerkt door eenvoud en welluidendheid. Een meer experimentele aanpak bewaarde hij voor een handvol andere werken.

Zo fameus als George Onslow tijdens zijn leven was zal hij niet snel meer worden, maar de lange vergetelheid waarin hij was weggezakt lijkt ten einde. Deze bijzondere tijdgenoot van Schubert en Beethoven maakt de laatste jaren zijn rentree op de concertprogramma’s. Zoals zijn naam doet vermoeden was hij van gemengde afkomst.

Hij werd geboren in Clermont-Ferrand als zoon van een welgesteld Frans-Engels echtpaar. Een rustige jeugd had hij niet: in het postrevolutionaire Frankrijk werd zijn aristocratische vader tot persona non grata verklaard en het gezin raakte enige tijd op drift in Europa. Georges muzikale vorming voltrok zich daardoor in Engeland, Duitsland en Oostenrijk. In 1807 vestigde hij zich in Parijs, waar hij compositieleerling werd van Anton Reicha (ook al zo’n kosmopolitische Europeaan, met zijn Tsjechisch-Franse achtergrond).

Onslow ontpopte zich als een succesvol kamermuziekcomponist, maar de lof die hij zelfs van grootheden als Beethoven, Schubert en Mendelssohn kreeg was geen garantie voor eeuwigheidswaarde. Al tijdens zijn leven nam de populariteit van zijn werk af, al kreeg hij nog een eervolle aanstelling aan de Académie des Beaux Arts in Parijs. Zijn partiële doofheid, veroorzaakt door een jacht-ongeluk, maakte hem er niet vrolijker op. Gedeprimeerd stierf hij op zijn kasteeltje in de Auvergne. 

Wanneer je de Introduzione uit zijn Strijkkwintet nr. 26 hoort snap je waarom deze componist meer aandacht verdient: het is weelderige, hecht geweven muziek met een melodische welbespraaktheid die aan Mendelssohn doet denken. Na het markante beginthema wordt een tweede melodie in beweging gezet door wat je in jazzjargon een ‘walking bass’ zou noemen. Onslows bewondering voor Schubert (en bovenal voor diens monumentale Strijkkwintet) blijkt uit de sfeervolle, beweeglijke, voortdurend van kleur verschietende bedding waarin de hoofdstem wordt geplaatst.

Dat Onslow zo snel uit het muzikale geheugen verdween heeft deels te maken met het rijkeluisimago dat ook Mendelssohn aankleefde: kunst die niet uit bloed, zweet en tranen ontstaat kan nooit echt goed zijn, vond men in de negentiende eeuw. En natuurlijk legde hij het af tegen de enorme impact die de late, revolutionaire werken van Beethoven hadden. Dat hij met dergelijke ‘zieke absurditeiten’ niets te maken wenste te hebben liet Onslow duidelijk weten: ‘Wanneer ik op een dag zulke chaos zou componeren zou ik alles verbranden.’

Het is de vraag hoe de carrière van Antonín Dvořák was verlopen als Johannes Brahms hem niet ‘ontdekt’ had. Je mag aannemen dat zijn enorme talent hoe dan ook tot internationaal succes had geleid, maar het had ongetwijfeld langer geduurd; het negentiende-eeuwse muziekleven was een elitaire aangelegenheid en zonder Brahms’ voorspraak kon een provinciaal componist als Dvořák lang in de periferie blijven steken – en had hij geen grote uitgever als Simrock gevonden.

Op de vooravond van die doorbraak, in 1875, won hij een kamermuziekcompetitie in Praag met het Strijkkwintet in G groot. De jury prees Dvořáks vermogen om meerstemmig en idiomatisch voor de verschillende strijkers te componeren en, bovenal, het ‘nobele hoofdthema’.

Het was die melodische gave waarover Brahms spoedig zou uitroepen: ‘Die man heeft meer ideeën dan wij allemaal! Uit wat hij weggooit kan elke andere componist zijn hoofdthema’s halen.’ Zoiets kun je aangeboren talent noemen; dat Dvořák zo effectief voor strijkers schreef was het gevolg van zijn prille vioolstudie (hij was begonnen op zijn zesde) en zijn beroepservaring als eerste violist in het Praags Theaterorkest.

De uitbreiding van het standaard strijkkwartet met een contrabas verruimt het klankbeeld aanzienlijk. De cellopartij is niet meer beperkt tot baslijnen en kan zich als solist ontpoppen of melodische ondersteuning aan de violen bieden. 

Interessant is dat de vaak langgerekte melodieën feitelijk uit karig notenmateriaal zijn opgebouwd; grote delen van het kwintet zijn gebaseerd op een paar korte motieven, in wisselende combinaties en in steeds een andere harmonische context. Voortdurend bewijst Dvořák zijn uitstekende gevoel voor proportie, ook wat de contouren van het gehele werk betreft: de vijf delen die hij componeerde kortte hij in tot vier en het geschrapte langzame deel promoveerde hij later tot een zelfstandig stuk.

Dvořák voorzag deze compositie van de opdracht ‘Aan mijn Land’, maar opmerkelijk genoeg bekent de muziek nauwelijks nationale kleur: van de Tsjechisch-folkloristische trekjes die zijn handelsmerk zouden worden is nog weinig te horen. Mede daarom gaf uitgever Simrock dit werk later een bedrieglijk hoog opusnummer; Dvořáks recentere, Slavisch gekleurde werken verkochten beter, dus loonde het om zo’n vroeg werk ertussen te smokkelen.