Middagconcert: Daria van den Bercken

Tekst: Anneloes Brand

In de jaren 1710 componeerde Georg Friedrich Händel enkele klaviersuites, bestaande uit gestileerde dansen voorafgegaan door een prelude. Nadat er ongeautoriseerde kopieën op de markt waren verschenen, zag Händel zich gedwongen de werken zelf te ­publiceren en zo verscheen in 1720 in Londen Suites de pièces pour le clavecin, Volume 1.

In het voorwoord beloofde de componist in de toekomst meer suites te zullen uitgeven, ‘reckoning it my duty, with my Small Talent, to ­serve a Nation from which I have receiv’d so Generous a protection’ (Händel was geëmigreerd van Duitsland naar Engeland).

De vijfde Suite in E groot, HWV 430 is het populairst van de acht, vooral vanwege het vierde en laatste deel, Air con variazioni, waaraan het werk zijn bijnaam ‘The Harmonious Blacksmith’ dankt.

Er bestaan verschillende theorieën over hoe en wanneer dat precies zo gekomen is – de componist zelf had er in ieder geval niets mee van doen – maar één ding is zeker: de Air met vijf variaties werd een hit en inspireerde componisten als Louis Spohr en Percy Grainger tot hergebruik van het thema.

Claude Debussy schreef zijn Suite bergamasque in 1890 en liet zich daarbij beïnvloeden door de barokke klavecimbelsuite en de gedichten van Paul Verlaine.

Het lijkt erop dat tegen de tijd dat de uitgever Eugène Fromont een slaatje wilde slaan uit Debussy’s roem en de suite wilde uitgeven, de componist niet meer zo tevreden was over zijn vroege pianostijl. Het is niet bekend wat hij precies veranderde, maar zeker is dat hij de suite bewerkte voordat deze in 1905 werd gepubliceerd en dat hij een paar delen andere titels gaf.

Het derde deel, Clair de lune, heette oorspronkelijk ‘Promenade sentimentale’ en het vierde deel, Passepied, was gecomponeerd als ‘Pavane’. De titels zijn geïnspireerd op Verlaines dichtkunst, net als de naam van de suite. Verlaines gedicht Clair de lune spreekt van ‘bergamasques’ – inwoners van het Noord-Italiaanse Bergamo – en hun onbeholpen dansen en melancholieke instelling.

Dit karakter, gepersonifieerd door de commedia dell’arte-figuur Arlecchino (Harlekijn) die uit Bergamo kwam, is het duidelijkst vertegenwoordigd in het Menuet en de Passepied. Sprankelend, mysterieus, dansant en poëtisch – de Suite bergamasque, en met name het magische Clair de lune, raakte niet voor niets geliefd.

Uit dezelfde periode stamt Debussy’s L’isle joyeuse. De compositie zou geïnspireerd zijn door Jean-Antoine Watteau’s L’embarquement de Cythère, een schilderij met een groep vrolijke reizigers van/naar Kythira, het geboorte-­eiland van de Griekse godin van de liefde, Aphrodite (Venus is haar Romeinse equivalent).

Debussy’s eigen ‘gelukkige eiland’ was het Kanaaleiland Jersey, waar hij samen met Emma Bardac, zijn latere tweede ­echtgenote, verbleef en L’isle joyeuse voltooide. Niet zo verbazingwekkend dus dat dit pianowerk een van Debussy’s meest uitbundige en zinderende composities is.

Nog meer gestileerde dansvormen vinden we bij Frédéric Chopin, die talloze werken voor piano schreef, waaronder een aantal walsen, mazurka’s en polonaises.

Bij de mazurka’s en polonaises is er zelfs een directe link met de dansen uit Chopins geboorteland Polen; niet dat Chopin de melodieën uit de Poolse volksmuziek overnam, maar hij liet zich wel door die melodieën, ritmiek en drone bass inspireren.

Chopin componeerde gedurende zijn he­le leven mazurka’s en gebruikte deze piano­miniaturen om zijn hart te luchten, kun je wel zeggen. De Mazurka in e klein uit Vier mazurka’s, opus 41 ontstond tijdens zijn winterverblijf in 1838-39 op Mallorca.

Volgens zijn geliefde, schrijfster George Sand, was de Mazurka in e klein desondanks vervuld van heimwee naar Polen. Hoe kort ook, het is inderdaad een indringend werk en de andere drie mazurka’s hebben ook zo hun eigen karakter.

De Mazurka in a klein, postuum gepubliceerd in de bundel Six morceaux de salon en uitgegeven door het tijdschrift Notre temps, is ingetogen en melancholiek. Tevens postuum uitgebracht zijn de Vier mazurka’s, opus 68, samengesteld uit vroege mazurka’s en een van de laatste.

De Mazurka’s in F groot en f klein tonen een wereld van verschil: de eerste is een nationalistische fanfare, de laatste een beheerste, droevige beschouwing (en zeer chromatisch bovendien).

De scherzo’s van Chopin hebben weinig weg van de lichtvoetigheid, beweeglijkheid en grappenmakerij van onder meer Beethovens voorbeelden in het genre. Chopins ­scherzo’s zijn robuuste werken, die pianistische kracht koppelen aan lyrische intensiteit.

Wat ze wel gemeen hebben met hun voorgangers is de driedelige opzet (A-B-A) en een ­zekere oppervlakkigheid door kwikzilverachtige stemmingswisselingen – niet alleen tussen de secties, maar ook daarbinnen. Chopins ­Tweede scherzo in bes klein, opus 31 is daar een goed voorbeeld van.

De contrast­rijke gebaren aan het begin van het scherzo – zachte snelle loopjes, een pauze, explosieve akkoorden – maken meteen duidelijk: maak u op voor een werk vol spanning en drama, maar ook poëzie.