Middagconcert: Busch Trio speelt Dvořáks Dumky

Antonín Dvořák componeerde zijn vierde pianotrio, het Pianotrio in e klein, opus 90 tussen november 1890 en februari 1891. Violist Ferdinand Lachner, cellist Hanuš Wihan en de Tsjechische componist zelf aan de piano voerden het op 11 april 1891 voor het eerst uit in Praag tijdens een concert waarbij Dvořák een eredoctoraat van de Karelsuniversiteit ontving.

Het werk raakte zo geliefd, dat Dvořák het ook speelde tijdens zijn veertig (!) afscheidsconcerten in eigen land, voordat hij in 1892 naar de Verenigde Staten vertrok om directeur van het National Conservatory of Music of America in New York te worden. Bij de publicatie in 1894 controleerde Dvořáks collega en vriend Johannes Brahms de proefdruk van het pianotrio, aangezien de componist zelf in Amerika was. 

Het Pianotrio in e klein bestaat niet uit de destijds gebruikelijke vier delen, maar uit zes ‘dumky’ – vandaar de bijnaam. ‘Dumky’ is het meervoud van ‘dumka’, het verkleinwoord van ‘duma’, een Oekraïense epische ballade.

Net als sommige andere Oost-Europese componisten maakte Dvořák van de ‘dumka’ een vorm waarin langzame, melancholieke ‘vertellingen’ worden afgewisseld met snelle Slavische dansen. Deze variatie in zwaarmoedige en lichte passages én de kleurrijke volkse melodieën en dansen vormen ongetwijfeld de verklaring voor het blijvende succes van het ‘Dumky’-trio.

Maurice Ravel had een fascinatie voor voorbije tijden, voor de Barok en de Klassieke Periode. Hij hield van het tijdperk van de klare lijnen en heldere contouren waarin Joseph Haydn en Wolfgang Amadeus Mozart leefden en keek bij het componeren dan ook veel om, ook verder terug naar François Couperin en Jean-Philippe Rameau.

Verder reisde hij in gedachten regelmatig naar zijn geboorteplaats Ciboure in Frans Baskenland, het schilderachtige vissersplaatsje nabij de Spaanse grens met uitzicht op de Pyreneeën. Spanje en Baskenland werden vele malen door de componist ‘bezongen’.

Dat alles is goed hoorbaar in zijn Pianotrio, dat hij voltooide in 1914 toen de Eerste Wereldoorlog was uitgebroken. Bij zijn Pianotrio moest Ravel toegeven dat de componist Camille Saint--Saëns hem geïnspireerd had, hoewel hij soms wat smalend over zijn oudere landgenoot kon doen. De twee componisten zochten beiden aansluiting bij het verleden, bij traditionele vormen en technieken.

Veelzeggend is daarom dat Ravel zijn stuk opdroeg aan André Gédalge, docent fuga en contrapunt aan het Parijse conservatorium. In het eerste deel brengt de piano eerst het karakteristieke Baskische ritme van het eerste thema, even later vergezeld door viool en cello, die in wijd uiteenliggende octaven spelen, zoals wel vaker bij Ravel. De curieuze titel van het tweede deel, Pantoum, is ontleend aan een Maleisische vierregelige dichtvorm die de Franse schrijver Victor Hugo ook gebruikte in zijn dichtbundel Les Orientales (1829).

Ravel gebruikte de versconstructie in dit tweede deel, dat een soort scherzo en trio vormt en daarmee refereert aan de Weense Klassieken. Een groet aan de Barok is de Passacaille, een thema van acht maten gevolgd door negen ingenieuze variaties. In de Finale klinkt een variant van het hoofdthema van het eerste deel. Het slagwerkachtige karakter van de piano en de dragende strijkersklank creëren een sfeer waarin meteen de hand van Ravel te horen is.