Middagconcert: Beethoven en Mozart

Wolfgang Amadeus Mozarts pianoconcerten KV 413-415 behoren tot de eerste vruchten van zijn bestaan als ZZP’er. Ludwig van Beethoven wordt vaak gezien als een revolutionair, die niet meer onder de ketenen van adellijke of kerkelijke werkgevers diende, maar Mozart had hiertoe al de weg gebaand.

Acht jaar voor de Franse Revolutie beleefde Mozart zijn eigen kleine opstand. Het zinde de 25-jarige componist niet om als een van de vele bedienden van zijn werkgever, aartsbisschop Colloredo van Salzburg, te worden behandeld. Na het zoveelste conflict nam hij ontslag, om daarna nooit meer bij iemand in vaste dienst te gaan. 

Mozart vertrok naar Wenen, waar hij zijn intrek nam bij de familie Weber. Zijn vroegere geliefde Aloysia was inmiddels getrouwd, maar hij voelde zich nu aangetrokken tot haar jongere zusje Constanze. In augustus 1782 trouwden ze, tot ongenoegen van vader Leopold Mozart, die met grote tegenzin toestemming gaf.

In Wenen begon Mozart een freelancecarrière. Hij gaf les, arrangeerde, componeerde, gaf concerten en probeerde zo de bevolking voor zich te winnen. Als visitekaartje componeerde hij in 1782-83 drie pianoconcerten, waar hij zelf erg tevreden over was. Hij wilde ze toegankelijk maken voor iedereen en schreef in een brief aan zijn vader: ‘De concerten bevinden zich precies in het midden tussen te moeilijk en te makkelijk, zijn briljant, aangenaam voor de oren, en natuurlijk, zonder nietszeggend te zijn. Hier en daar zijn er passages waar vooral de kenners genoegen aan zullen beleven, maar ook de niet-kenners zullen genieten, zonder te weten waarom.’ 

Het Dertiende pianoconcert is enigszins militair van sfeer door de inzet van trompetten en pauken, en de toonsoort C groot, die daar van oudsher bij hoort. Mocht u het thuis willen spelen, dan kan dat ook in kleine bezetting. Al vóór het pianoconcert af was maakte Mozart reclame voor een versie voor pianokwintet. Zo hoopte de ondernemer meer bladmuziek te verkopen. 

In dit optimistische concert bewaart Mozart het beste voor het laatst. De zeer originele finale heeft de vorm van een rondo, waarin het hoofdthema als refrein wordt afgewisseld met gevarieerde coupletten. Het is tekenend voor Mozarts eerste jaren in Wenen, waarin hij experimenteerde met het componeren van rondo’s zonder vast model.

De structuur is onregelmatig, waarbij er twee keer een langzame passage (adagio) in een mineurtoonsoort langskomt. De onverwachte wendingen, de levendigheid, de vindingrijkheid en constant ‘mozartiaanse’ wisselende gemoedstoestanden maken het tot een absoluut meesterwerk. Het Dertiende pianoconcert heeft geen meeslepend einde maar dooft geleidelijk uit, in de woorden van de Britse musicoloog Cuthbert Girdlestone ‘als het nahummen van de natuur aan het eind van een mooie dag’.

Ludwig van Beethovens Zevende symfonie in A groot beleefde zijn succesvolle wereldpremière in december 1813 in het universiteitsgebouw in Wenen. Dit ondanks het feit dat de dirigent van het concert, de componist zelf, stokdoof was.

Jan Caeyers beschrijft in zijn Beethoven-­biografie (2009) de gebeurtenis, die veel nieuwsgierig publiek trok, als volgt: ‘Eigenlijk was concertmeester Schuppanzigh degene die de teugels van het orkest in handen had, terwijl Beethoven met armen als molenwieken en het gezicht van een mimespeler de muzikale regie voerde. De bijna stokdove Beethoven moest zich daarbij oriënteren op datgene wat hij zag.

Hij raadde als het ware de muziek op basis van de boogstreken en de lichaamstaal van de musici. Dat liep enkele keren grondig fout, met het hilarische gevolg dat hij soms wegkroop bij fortes en omhoogveerde bij piano’s. En in het eerste deel vergat hij een fermate te dirigeren: de ene helft van het orkest hield halt, terwijl de andere helft met hem verder speelde, waarna het nog meer dan twintig maten duurde vooraleer dirigent en orkest elkaar terugvonden. Toen Beethoven zich min of meer realiseerde welke chaos hij had veroorzaakt, begon hij mild te lachen.’

Het publiek vergaf hem ruimschoots en applaudisseerde uitbundig. Het tweede deel werd gebisseerd. Een recensent sprak van ‘het werk van een genie’. Dan te bedenken dat Beethoven sinds zijn donderende Vijfde symfonie in c klein en impressionistische Zesde symfonie in F groot, ‘Pastorale’, vijf jaar eerder, niet meer zulke ongehoorde orkestmuziek had gebracht. 

Grote delen van de ­Zevende symfonie zijn bijna non-melodisch en non-­harmonisch. Het ritme lijkt in deze symfonie een allesbepalende factor. Zo domineert een langkort-lang-patroon het eerste deel (met daarvoor een langzame introductie van ongewone lengte). Het tweede deel is een opvallend vlot en dansant Allegretto waarin het ‘lang-kort-kort-lang-lang’ de vorm dicteert. Wie zich na het Presto geen uitbundiger muziek kan voorstellen, moet zich tijdens de finale herbezinnen. Als daar tenminste tijd voor is, want het tempo ligt hoog en de roes is uitputtend. Wederom is het ritme hiervoor de hoofdverantwoordelijke, zoals de paukenist regelmatig hoorbaar maakt.

Het succes van de Zevende symfonie werd toch nog overschaduwd door een ander werk dat diezelfde avond op het programma stond: Wellingtons Sieg oder Die Schlacht bei Vittoria, opus 91. Met zijn vele kanonschoten en fanfares bood dit nu eenmaal het luidste spektakel. Bovendien werd hier de actualiteit in klinkende noten omgezet: de nederlaag die opperbevelhebber Wellington in Noord-Spanje aan de Napoleontische legers had toegebracht. In dat licht kreeg de Zevende symfonie alsnog het stempel ‘begeleidend werk van de avond’.