Mens & Mythe bij het Koninklijk Concertgebouworkest

Offerbereidheid uit liefde (Alceste), wraakzucht uit liefde (Hippolyte et Aricie) en een loyaliteitsconflict uit liefde (Idomeneo), ziehier de bestanddelen waaruit zeventiende- en achttiende-eeuwse opera’s dikwijls zijn opgebouwd. Voor de libretto’s ging men te rade bij de Griekse Oudheid: Euripides, Seneca en Homerus leverden de operastof. Voor de muziek zette Lully de standaard met zijn geformaliseerde tragédies en musique.

Lully

Jean-Baptiste Lully greep voor zijn tweede van in totaal dertien tragédies en musique naar de mythe over de opofferingsgezinde vrouw van koning Admetus. Librettist Philippe Quinault baseerde zijn tekst op Alcestis van Euripides, de vroegste van de overgeleverde tragedies (438 v. Chr.).

Koningin Alcestis redt het leven van haar echtgenoot door haar eigen leven te offeren. Zo hadden de goden het bedacht: Admetus mag blijven leven, mits een ander vrijwillig sterft in zijn plaats. Euripides won destijds met deze daad van onbaatzuchtige vrouwenliefde de tweede prijs op de Dionysia, het theaterfestival in Athene.

In deze video-inleiding spreekt een orkestmusicus met een classicus van de UvA over Alcestis.

Lully veroverde met Alceste het hart van Lodewijk XIV. De Franse koning gaf zijn favoriete componist ruim baan voor de ontwikkeling van de nieuwe tragédies en musique, grote representatie-opera’s met koren, balletten en ensembles. Hij liet er zelfs een theater in Versailles voor bouwen. Geen wonder: de nobele eigenschappen en daden van de Zonnekoning werden er breed in uitgemeten. In de proloog van Alceste worden de roemrijke oorlogsdaden van de Franse vorst bezongen, ook in de instrumentale delen. Uit die instrumentale delen stelde dirigent François-Xavier Roth een ­orkestsuite samen.

Händel

Het zijn niet altijd de titelheldinnen die de mooiste noten krijgen. Georg Friedrich Händel schreef muziek bij het toneelstuk Alceste van de Engelse toneelschrijver Tobias Smollett. In dat stuk kregen de hoofdrollen alleen gesproken tekst die uit de monden kwam van acteurs en mochten de bijfiguren de aria’s zingen die Händel schreef. Tekst en muziek van Alceste samen hebben het podium van Covent Garden nooit mogen bereiken. De gezamenlijke onderneming strandde ergens in de repetitiefase. De toneeltekst raakte vervolgens voorgoed verloren, maar Händels muziek bleef bewaard.

In Alceste is het Calliope, muze van de poëzie, die de harten weet te beroeren met de melodieën van haar twee aria’s. Calliope verschijnt tot twee keer toe in Admetus’ dromen. Met het o zo tedere en emotionele ‘Gentle Morpheus, son of night’ probeert ze de zieke koning op zijn sterfbed te troosten. Alcestis’ vrijwillige offerdaad, die de koning zal redden, moet zijn beslag nog krijgen.

Het virtuoze ‘Come Fancy, empress of the brain’ met zijn snelle toonladders zingt Calliope voor de weer gezonde koning die rouwt om zijn vrouw nadat Alcestis haar offer heeft voltrokken.

Rameau

Jean-Philippe Rameau was al bijna vijftig toen hij zijn allereerste tragédie en musique schreef. Een vijf-akter, naar de standaard die Lully had gezet. Zijn eersteling Hippolyte et Aricie – op een libretto van Abbé Simon-Joseph Pellegrin, naar Phèdre van Racine, Phaedra van Seneca en Hippolytos van Euripides – viel bij de première bepaald niet bij iedereen in de smaak. Te dissonant, te theoretisch, te moeilijk en een belediging van de Franse muziektraditie, vonden de Parijse toehoorders. Ze wensten in het gehoor liggende melodieën en eenvoudige harmonieën, zoals ze sinds Lully gewend waren.

Toch deed Rameau wel degelijk een knieval voor zijn publiek toen hij aan het eind van de vijfde akte een pakkend deuntje in de mond legde van een herderinnetje, symbool van eenvoud bij uitstek. Met de tragische ontwikkelingen in het liefdesdrama rond stiefmoeder Phaedra, Hippolytus en Aricia heeft haar ariette ‘Rossignols amoureux’ niets van doen. Het publiek mocht even genieten van het gekwinkeleer en de vocale en instrumentale capriolen van verliefde nachtegalen.

Tot in de achttiende eeuw bleef de Franse opera-ouverture ­gemodelleerd naar Lully’s archetype, met een langzame, statige opening met gepuncteerde ritmes, gevolgd door een snel fugatisch deel en de terugkeer naar het begin. In de ouverture van zijn eerste opera houdt Rameau zich aan deze iconische stijl van Lully, op de herhaling na.

Gluck

Christoph Willibald von Gluck probeerde in Alceste, op aandringen van zijn librettist Ranieri de’ Calzabigi, een ingrijpende hervorming van de opera seria door te voeren. In zijn beroemde voorwoord van Alceste bepleit Gluck het elimineren van muzikale elementen die de voortgang van het drama belemmeren – ijdel gezang bijvoorbeeld; de actie moet aangejaagd, de muziek moet emoties oproepen en de handeling ondersteunen.

In de expressieve aria ‘Ah! Malgré moi’, waarin Alcestis afscheid neemt van haar dierbaren nadat zij – ‘echtgenote, moeder en zo geliefde koningin’ – haar moedige besluit heeft genomen, horen we haar tweestrijd opvlammen. En duidelijk wordt dat Alcestis zelf de beslissing neemt haar leven te geven om haar man koning Admetus te redden. Die offerdaad vereist zelfinzicht en moed, en daarvan is Alcestis zich bewust, zoals we kunnen horen.

Gluck is baanbrekend in de behandeling van zijn ouverture, die hier niet langer een afzonderlijk, gesloten stuk is, voorafgaand aan de opera. De ouverture van Alceste anticipeert op de sfeer in de tragedie. De uitbundige afsluitende Chaconne wordt eveneens in het drama geïntegreerd: we vieren de hereniging van de uit de dood geredde Alcestis met Admetus, samen met hun verheugde onderdanen.

Mozart

Ook in Wolfgang Amadeus Mozarts opera seria Idomeneo biedt een jonge vrouw aan te sterven in de plaats van haar geliefde. Maar eerst zien we haar worstelen met emoties. De Trojaanse prinses Ilia had liever geen liefdesgevoelens voor de Griekse koningszoon Idamante opgevat, het brengt haar in een groot loyaliteitsconflict tegenover haar vaderland Troje, dat door de Grieken is verslagen.

Het eerste bedrijf begint met Ilia’s recitatief en aria ‘Quando avran’ fine...’/’Padre, germani, addio!’ waarin ze haar tegenstrijdige gevoelens breed uitmeet. Natuurlijk ervaart ze vijandschap voor de Grieken en dus ook voor Idamante, ‘maar dat gelaat, o Goden! Ik kán het niet haten’.

Idomeneo werd geen Italiaans georiën­teerde opera seria met afgebakende aria’s en recitatieven, maar een groot operadrama waarin de dramaturgische winstpunten van de Franse tragédie en musique waren verwerkt, met koren, balletten en ensembles. De ouverture is muzikaal nauw verweven met de rest van de opera, en draagt het heroïsche karakter ervan al in zich.

Mozart volgt het voorbeeld van Gluck door af te sluiten met een omvangrijke Chaconne voor de kroning van Idamante en de huldiging van het nieuwe koningspaar.