Menahem Pressler en Schumann Kwartet spelen Franck

Het Derde strijkkwartet in es klein is een van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski’s zwaarmoedigste composities. De componist schreef het in 1876 tijdens een van zijn vele bezoeken aan Parijs als eerbetoon aan Ferdinand Laub, een van zijn collega’s op het conservatorium van Moskou, die als violist de premières van zijn eerste twee kwartetten had verzorgd en het jaar ervoor aan een longziekte was overleden. Het is een werk diep gedompeld in rouw, en het is dan ook niet verwonderlijk dat juist dit kwartet bij de dood van de componist zelf op verschillende plaatsen te zijner herinnering werd gespeeld.

Het openingsdeel van het kwartet begint met een langzame inleiding die gelijk een toon van intense droefenis neerzet. De lucht klaart enigszins op in het daaropvolgende Allegro moderato, dat na de nodige strubbelingen zelfs bestemd lijkt om in majeur te eindigen; maar juist als dat punt wordt bereikt, keren de mineurklanken terug, en belanden we uiteindelijk weer bij de treurzang van de inleiding, teruggeworpen in de bittere realiteit.

Het tweede deel is een vederlicht ­scherzo met veel pizzicato’s, van het type waar Felix Mendelssohn in uitblonk, en lijkt ­vooral bedoeld om de luisteraar even op adem te laten komen voor het daaropvolgende ­Andante funebre. Dit derde deel is het emotionele hart van het werk. Het wordt gekenmerkt door onverbiddelijke akkoorden met wrange dissonanten, waar de eerste viool soms met lyrische frasen bovenuit stijgt.

Bij de afsluiting van dit thema blijft de tweede viool in eigenaardige ritmes op een toon hangen, afgewisseld met archaïsche slotformules voor het kwartet als geheel: een imitatie van het reciteren van een priester en een koor bij een rouwdienst. Na een meer beweeglijke en zangerige middensectie keert het openingsthema terug en doet de componist er nog een schepje bovenop door de cello zijn basnoten nadrukkelijk te laten herhalen.

Het resultaat is een uitdrukking van onverdunde, kloppende pijn. In een robuuste, beethoveniaanse Finale keert de levenslust terug en kan de luisteraar proberen het beklemmende gevoel van de eerdere delen achter zich te laten.

César Francks enige pianokwintet is grotendeels klassiek opgebouwd. Een Allegro in sonatevorm wordt voorafgegaan door een langzame introductie, een vormprincipe dat ook vaak werd toegepast door Joseph Haydn en Ludwig van Beethoven. Ook het Lento is in de sonatevorm geschreven. Het werk wordt besloten door een ontvlambare finale met variaties in de coda.

De rode draad die door het kwintet loopt, wordt gevormd door het tweede thema van het eerste Allegro. Opgenomen in beide -andere delen, beheerst dit thema de volledige compositie. Tegelijk met deze doordachte structuur levert Franck wellicht zijn meest bewogen partituur ooit.

De dynamische aanwijzingen bestrijken de grootst denkbare uitersten, van ppp (zo zacht mogelijk) tot fff (zo sterk mogelijk). -Sommige commentatoren spraken van een ‘orkaan van een kwintet’. In elk geval heeft de toen 56-jarige Franck – beschouwd als enigszins wereldvreemd, solide, niet echt succesvolle componist, maar wel een invloedrijke organist en pedagoog – met zijn Pianokwintet voor de nodige commotie gezorgd.

De verrassend passionele bekentenis die velen in de muziek meenden te horen, zou te maken hebben met Francks heimelijke gevoelens voor Augusta Holmes, een jonge studente in zijn compositieklas.

Zijn echtgenote reageerde geschokt. Vertelden de heftige emoties van het kwintet haar voldoende? Of was zij simpelweg uit het veld geslagen door de metamorfose van katholieke burgerlijkheid naar de onvermoede aardse kant van haar echtgenoot? Zelfs Franz Liszt had moeite met het stuk.

Hij vond het pathos overdreven en te ver buiten de aanvaardbare grenzen van de kamermuziek treden. Misschien voelde hij zich in het religieus-erotische discours bedreigd op eigen terrein. Camille Saint-Saëns, die de première speelde en aan wie het kwintet was opgedragen, was ontzet door zoveel sensualiteit op de notenbalken.

Nadien wilde hij het werk nooit meer uitvoeren. De heftige pianopartij, met steeds wisselende uitersten, is niet bepaald makkelijk speelbaar, maar doorslaggevender was waarschijnlijk dat Saint-Saëns ook een vurig – maar afgewezen – bewonderaar van Augusta Holmes was.