Menahem Pressler en Rosanne Philippens

Tekst: Anneloes Brand

Wolfgang Amadeus Mozart schreef het Rondo in a klein, KV 511 aan het eind van de winter van 1787, kort na terugkomst van een reis naar Praag, waar zijn opera Le nozze di Figaro veel succes had geoogst. Niet lang daarna zou hij aan zijn volgende operasucces, Don Giovanni, beginnen.

Op dit hoogtepunt van zijn kunnen en roem schreef Mozart een melancholiek rondo voor piano. Het begrip ‘rondo’ slaat vaak op een sprankelende finale van een concert of ander omvangrijk solowerk, maar hier heeft het geen betrekking op het karakter, maar op de vorm: een terugkerend (maar gevarieerd) refrein, afgewisseld door andere episodes.

Het expressieve Rondo in a klein, dat vermoedelijk zonder opdracht ontstond, laat er haast geen twijfel over bestaan dat Mozart hier zijn treurige gevoelens uit; maar wat de oorzaak daarvan was, is voer voor speculatie. Ondanks de droevige sfeer straalt de muziek toch ook elegantie uit, alsof de componist ervoor waarschuwt niet weg te kwijnen. 

In het voorjaar van 1796 ging Ludwig van Beethoven op concertreis door Duitsland in gezelschap van prins Karl von Lichnowsky, die de jonge pianist-componist na diens verhuizing naar Wenen onder zijn hoede had genomen. In Berlijn ontmoette Beethoven cellist Jean-Pierre Duport, die Frankrijk na de Revolutie was ontvlucht en nu in dienst was aan het Pruisische hof in Potsdam.

Koning Friedrich Wilhelm II was een groot muziekliefhebber en een enthousiaste amateurcellist, die van Duport les kreeg. Het was Jean-Pierre Duport voor wie Beethoven zijn sonatesopus 5 schreef, maar tegenwoordig wordt aangenomen dat het Duports broer Jean-Louis was die samen met Beethoven de eer had de twee cellosonates voor het eerst voor de koning uit te voeren.

De componist werd prompt beloond met een gouden snuifdoos gevuld met honderd louis d’or. Bij de publicatie in 1797 droeg Beethoven de sonates aan de Pruisische koning op.

Tot in het begin van de negentiende eeuw was de rol van de cello in cellosonates overigens niet zo vanzelfsprekend als die nu wel lijkt. Zelfs in die tijd waren er nog diverse sonates die werden gepubliceerd als ‘sonates voor piano met begeleiding van de cello’, waarin de cello niet veel meer deed dan de linkerhand van de piano verdubbelen.

Beethoven was de eerste componist die de cello steeds meer de melodie gaf en de piano een uitgeschreven tweede partij. Beide sonates van opus 5 bestaan slechts uit twee delen, maar dat zegt niets over de lengte van de werken, laat staan over de inhoud.

Net als de eerste, de Sonate in F groot, begint de tweede, de Sonate in g klein, met een uitgebreide langzame inleiding, waarin Beethoven pathos en drama combineert. Het eropvolgende Allegro molto più tosto presto is melodieus en energiek en in het Rondo kunnen beide instrumentalisten hun virtuositeit ten volle tonen.

Het huwelijk van de Belgische viool­virtuoos Eugène Ysaÿe en Louise Bourdeau vormde de aanleiding en inspiratie voor César Francks enige sonate voor viool en piano, de ­Sonate in A groot.

Ysaÿe speelde de sonate voor het eerst tijdens zijn huwelijksfeest op 26 september 1886 en bezorgde het werk drie maanden later in Brussel zijn publieke première. Daarna voerde hij het nog vele malen tijdens tournees uit en vertelde zijn publiek er dan graag bij dat hij het ‘con amore’ (met liefde) speelde, aangezien het een huwelijksgeschenk was.

Francks oorspronkelijke idee was de ­Sonate in A groot te openen met een langzaam, bespiegelend deel. Ysaÿe overtuigde hem dat het beter zou werken in een sneller tempo en dus schreef de componist er ‘Allegretto’ boven, maar wel met de toevoeging ‘ben moderato’.

De twee thema’s die Franck in het eerste deel tegenover elkaar zet – het ­eerste is bijna geheel voor de violist, het tweede voor de piano – hergebruikt hij tevens in de andere delen, zoals hij vaker deed. De Sonate in A groot werd een van Francks populairste composities – niet zo verwonderlijk, want het werk staat bol van prachtige melodieën, verbeeldingskracht, rom­antiek en temperament.

Dat het zo geliefd is blijkt ook uit het aantal en de verscheidenheid van de bewerkingen die er van de sonate werden gemaakt. Er bestaan onder meer versies voor fluit, cello, altviool en zelfs tuba, maar alleen die voor cello kreeg de goedkeuring van de componist.

Antonín Dvořák componeerde zijn vierde pianotrio, het Pianotrio in e klein, opus 90 tussen november 1890 en februari 1891. Violist Ferdinand Lachner, cellist Hanuš Wihan en de Tsjechische componist zelf aan de piano voerden het trio op 11 april 1891 voor het eerst uit in Praag tijdens een concert waarbij Dvořák een eredoctoraat van de Karels­universiteit ontving.

Het werk raakte zo geliefd, dat Dvořák het ook speelde tijdens zijn veertig (!) afscheidsconcerten in eigen land, voordat hij in 1892 naar de Verenigde Staten vertrok om directeur van het National Conservatory of Music of America in New York te worden.

Bij de publicatie in 1894 controleerde Dvořák collega en vriend Johannes Brahms de proefdruk van het pianotrio, aangezien de componist zelf in Amerika was.

Het Pianotrio in e klein bestaat niet uit de destijds gebruikelijke vier delen, maar uit zes dumky – vandaar de bijnaam. Dumky is het meervoud van dumka, het verkleinwoord van duma, een Oekraïense epische ballade.

Net als sommige andere Oost-Europese componisten maakte Dvořák van de dumka een vorm waarin langzame, melancholieke ‘vertellingen’ worden afgewisseld met snelle Slavische dansen. Deze variatie in zwaarmoedige en lichte passages én de kleurrijke volkse melodieën en dansen vormen ongetwijfeld de verklaring voor het succes van het ‘Dumky’-trio.