Meesterpianisten in de Kleine Zaal: Dmitry Masleev

tekst: Christiane Schima

Wanneer je bedenkt dat Joseph Haydn zijn eerste composities schreef toen Johann Sebastian Bach aan Die Kunst der Fuge werkte en zijn laatste toen Carl Maria von Weber zijn eerste romantische symfonieën componeerde, krijg je een indruk van de tijdspanne waarin Haydn als componist werkzaam is geweest.

Alhoewel hij de grondlegger was van de klassieke muziek en inspirator van Wolfgang Amadeus Mozart en Ludwig van Beethoven, wordt hij vaak onderschat en gezien als componerende ambtenaar, dertig jaar lang in dienst van de Hongaarse vorsten Eszterházy.

Toch heeft hij tijdens zijn lange leven veel stilistische invloeden ondergaan. Zo zijn de vernieuwingen van Beethoven waar Haydn aanvankelijk sceptisch tegenover stond, niet ongemerkt aan hem voorbijgegaan. Dit bewijzen zijn late, na 1780 ontstane werken, waaronder zijn oratorium Die Schöpfung en een aantal pianowerken.

In de Sonate in C groot heeft Haydn de traditionele klassieke drie- of vierdeligheid doorbroken. De sonate bestaat uit slechts twee delen, waarvan het eerste trekjes van een vrije fantasie vertoont. Het hoofdthema verschijnt in steeds nieuwe gedaantes, variaties, alsof de componist onbevangen voor zich uit mijmerde.

Hoewel Haydn zich in het tweede afsluitende deel, een sprankelend Rondo, weer op formeel bekend terrein begeeft, zit het vol muzikale verrassingen.

Na Haydn, Mozart en Beethoven heet het grootste Weense genie Franz Schubert. Alleen is dat de meeste bewoners van de muziekstad destijds ontgaan. Van Eduard von Bauernfeld, toneeldichter en vriend van Schubert, is het volgende rijm afkomstig: ‘Ein echter Wiener – und ein Genie. Es staunt das ganze Land – die Wiener selbst erfuhren’s nie. Als nur aus dritter Hand.’ In de dramatiek van zijn werken borduurt Schubert voort op de muziek van zijn held Beethoven.

Deze werd in 1827, het compositiejaar van Schuberts Impromptus, tijdens een grote plechtigheid waarbij half Wenen op de been was, ten grave gedragen. Schubert was er uiteraard ook bij. Behalve de muziek van Beethoven ademen Schuberts werken ook de nieuwe geest van de Romantiek, hetgeen in zijn talrijke liederen, late symfonieën en pianowerken tot uitdrukking komt.

De Impromptus tonen de volwassen Schubert. Alleen de eerste twee zijn nog tijdens zijn leven in druk verschenen. De andere, waaronder zijn ­Impromptus opus 142, pas in 1839 en 1855, lang na zijn dood. Tegenwoordig worden Schuberts Impromptus samen met zijn Moments musicaux in verzameluitgaven gepubliceerd. De meeste van deze klavierstukken zijn ­driedelig met een qua karakter afwijkend middengedeelte.

In de in dit concert uitgevoerde Vier impromptus vormt alleen het eerste in c klein daarop een uitzondering: een markant marsthema en een daarvan afgeleid lyrisch tweede thema vormen de basis voor variaties. In zijn laatste levensjaren heeft Schubert zich ontwikkeld tot meester in het harmonische spel van licht en schaduw.

Dat geldt ook voor de wellicht mooiste ­impromptu, de Impromptu in Ges groot, met zijn eindeloze melodie en zacht ruisende arpeggio’s. Schuberts pianostukken zijn bekend en geliefd en behoren niet voor niets tot het standaardrepertoire van zowel amateurs als professionals.

Het jaar 1893, waarin de Achttien stukken, opus 72 ontstaan, is Pjotr Iljitsj Tsjaikovski’s laatste levensjaar. Hij leeft in zijn een jaar eerder verworven huis in Klin (in de omgeving van Moskou) en werkt aan zijn muzikale testament, de grandioze dramatische Zesde symfonie, ‘Pathétique’.

Zijn Achttien stukken voor piano beschouwt hij meer als een bijzaak, als broodwinning. Hij schrijft hierover aan zijn broer Modest: ‘Tussendoor ga ik wat stukken en romances componeren om geld te verdienen.’ 

Desondanks kwamen hem de ideeën voor de piano­stukken, gedurende april/mei in slechts vijftien dagen gecomponeerd, zomaar aangewaaid. Tsjaikovski in een brief aan zijn vrienden Ilya Slatin en Vladimir Davydovsky: ‘Ik ga door met het bakken van mijn pannenkoeken, vandaag bereid ik me op mijn tiende voor. Hoe verder ik kom hoe makkelijker het me afgaat en hoe leuker ik het vind. Ging het in het begin erg traag (…), nu word ik overstelpt met ideeën die dagelijks op me afstormen.’

Met hun sprekende, deels poëtische titels vertoont de serie van Achttien stukken een verwantschap met andere pianocycli van de negentiende eeuw, die van Robert Schumann, Edvard Grieg en Antonín Dvořák. Tsjaikovski refereert in zijn verzameling aan diverse stijlen (Schumann, Chopin) en gangbare vormen en dansen als impromptu, ­berceuse, mazurka, polacca en de Russische trépak.

Op 6 november 1893, een klein half jaar na het ontstaan van de pianostukken, overleed Tsjaikovski op drieënvijftigjarige leeftijd. Onder niet geheel opgehelderde omstandigheden. Cholera of zelfmoord? Omdat de componist zijn leven lang – onder andere vanwege zijn homoseksualiteit – aan depressies leed, is het laatste niet uit te sluiten.