Meesterpianisten in de Kleine Zaal: Anna Tsybuleva

Anna Tsybuleva dompelt ons onder in Franse klanken. De eerste concerthelft is voor de als Pools pianowonder geboren Fryderyk Franciszek Chopin, die zich later verfranste tot Frédéric (François) Cho­pin. Hij schreef sensitieve pianomuziek, geknipt voor de Franse smaak, maar was in gedachten toch nog vaak in zijn vaderland, getuige zijn mazurka’s en polonaises. Na de pauze horen we de Franse barokmeester Jean-Philippe Rameau en de impressionist bij uitstek, Claude Debussy.

Gestileerde dansvormen

Chopin verliet Warschau in 1830 voor een Europese tournee, maar keerde er nooit meer terug. Hij vestigde zich uiteindelijk in Parijs, waar hij werd opgenomen in de artistieke elite, concerteerde in chique salons, les gaf aan gefortuneerde leerlingen en een gestage stroom pianomuziek produceerde. Chopin werd vooral bekend door zijn pianominiaturen: betrekkelijk korte werken als walsen, nocturnes, preludes, mazurka’s en polonaises, waarin hij poëtische melodieën, experimentele harmonieën, vrije vormen en een veeleisende pianotechniek verenigde. Bij de mazurka’s (een levendige dans in driekwartsmaat, waarbij het accent op de derde of tweede tel valt) en polonaises (een statige dans in driekwartsmaat, met het accent op de eerste tel) is er een directe link met de dansen uit zijn geboorteland; niet dat Chopin de melodieën uit de Poolse volksmuziek overnam, maar hij liet zich wel door die melodieën, ritmiek en bourdon (aangehouden bastoon) inspireren.

De Polonaise in fis klein, opus 44 wordt vanwege de onheilspellende openingsmaten, het dramatische thema en de ‘grommende’ basloopjes ook wel aangeduid als de ‘tragische’ polonaise. Hoewel Chopin aan de driedelige dansstructuur vasthield – maar verrassend genoeg met een lyrische mazurka als middendeel – doet het werk soms meer aan als een organische improvisatie. Hij droeg de compositie op aan prinses Ludmilla de Beauvau, een prominent lid van de Poolse gemeenschap in Parijs.

Chopin schreef gedurende zijn hele leven mazurka’s (ruim vijftig stuks) en liet de meeste in groepjes publiceren. De composities zijn meestal driedelig van opzet, met een contrasterend middendeel, en tonen een enorme rijkdom aan melodieën en harmonische, ritmische en expressieve nuances. De Drie mazurka’s, opus 59 hebben elk hun eigen karakter: de eerste tekent een teder portret, nummer 2 is aangenaam en goedgemutst, en nummer 3 is nobel en walsachtig.

‘Nachtmuziek’ en ballades

Voor Chopins tijdgenoten waren zijn 21 nocturnes de meest karakteristieke en belangrijke werken uit zijn oeuvre. Chopin ‘erfde’ het genre van zijn Ierse collega John Field (1782-1837), maar oversteeg diens werken al snel. Tegen de tijd dat hij zijn Deux nocturnes, opus 48 schreef, bezaten de nocturnes zo’n unieke toon en expressief bereik, dat je ze ook kleine ballades zou kunnen noemen. De eerste van de twee, de (dertiende) Nocturne in c klein, ontvouwt zich vanaf de openingstreurmars als een psychologisch drama, vol passie maar ook subtiliteit. Chopin droeg zijn opus 48 op aan Mademoiselle Laure Duperré, een van zijn favoriete leerlingen.

De Deux nocturnes, opus 55 ontstonden een paar jaar later. Chopin droeg de set op aan Jane Maxwell Stirling, een dame van Schotse afkomst die eveneens pianoles van Chopin kreeg. Ze raakte verliefd op haar leraar, maar of deze gevoelens wederzijds waren is onduidelijk. De intense, naar binnen gerichte (zestiende) Nocturne in Es groot, opus 55 nr. 2 zwerft rusteloos rond en is een van Chopins meest geraffineerde nocturnes.

Tegen Robert Schumann zei Chopin eens dat zijn ballades – oorspronkelijk een literair genre – geïnspireerd waren door gedichten van Adam ­Mickiewicz, ook een Poolse emigrant in Parijs. Zo schijnt de Eerste ballade in g klein, opus 23 gebaseerd te zijn op Mickiewicz’ Konrad Wallenrod, een episch verhaal over de strijd tussen de ridders van de Teutoonse Orde en de heidenen van Litouwen. De compositie is vervuld van nostalgie en jeugdig poëtisch vuur, hetgeen Schumann zeer aansprak. Toen Chopin hem in 1836 bezocht, zei Schumann hem dat hij dit zijn ­mooiste werk vond, waarop deze na lang denken reageerde: ‘Daar ben ik heel blij om, want dit is ook mijn favoriete compositie’.

Barokke karakterstukken

Jean-Philippe Rameau was in zijn eigen tijd beroemd vanwege zijn muziektheoretische handboek Traité de l’harmonie, en vanwege zijn opera’s. Tegenwoordig wordt zijn klaviermuziek uit de bundels Pièces de clavecin en Nouvelles suites de pièces de clavecin (1724-30) het meest uitgevoerd, al dan niet als losse deeltjes. De albums bevatten ieder twee suites bestaande uit dansvormen en karakterstukken, elk voorzien van een kleurrijke titel om een persoon, activiteit of sfeer te benoemen. Het virtuoze L’Égyptienne verklankt een dansend zigeunermeisje (in Rameaus tijd stond Egypte vooral bekend als het land van de zigeuners). In Les trois mains creëert Rameau de indruk dat het toetsenbord door drie handen wordt bespeeld en in Le rappel des oiseaux tsjilpen vogeltjes er lustig op los.

Grote verbeeldingskracht

Met een muziekstijl waarin impressies belangrijker zijn dan ontwikkelingen, creëerde Claude Debussy een magnifiek oeuvre, dat van grote invloed was op latere componisten. Al snel kreeg hij het etiket ‘impressionist’ opgeplakt – een term waar de componist zelf niet blij mee was. Debussy schreef zijn 24 Préludes als twee sets: het eerste boek met twaalf preludes publiceerde hij in 1910 en het tweede in 1913. Het was niet zozeer zijn bedoeling dat de serie als geheel of per album werd uitgevoerd.

Het muzikale ­materiaal is gevarieerd en beïnvloed door diverse muzikale stijlen, waaronder niet-westerse, Schotse, Spaanse en populaire. Van bijzonder belang is de verwantschap met de ­Javaanse gamelanmuziek, waar Debussy mee in aanraking kwam tijdens de Wereldtentoonstelling in Parijs in 1889 en die grote indruk op hem maakte. Debussy gaf alle Préludes een titel, maar wel pas aan het eind van ieder werk, zodat de titels meer als sfeersuggesties fungeren. Elk van de pianominiaturen toont de enorme verbeeldingskracht van deze componist.

Anna Tsybuleva besluit haar recital met Debussy’s L’isle joyeuse. De compositie zou geïnspireerd zijn door Jean-Antoine Watteaus L’embarquement de Cythère, een schilderij met een groep vrolijke reizigers voor de inscheping naar Kythira, het geboorte-­eiland van de Griekse godin van de liefde, Afrodite (Venus is haar Romeinse equivalent). Debussy’s eigen ‘gelukkige eiland’ was het Kanaaleiland Jersey, waar hij samen met Emma Bardac, zijn latere tweede echtgenote, verbleef en L’isle joyeuse voltooide. Niet zo verbazingwekkend dat dit een van Debussy’s meest uitbundige en zinderende composities is.