Meesterpianist Jonathan Biss in de Kleine Zaal

tekst: Axel Meijer

De Fünf Gesänge der Frühe, opus 133 behoren tot Robert Schumanns allerlaatste werken. Kort na voltooiing, eind 1853, probeert de componist zich te verdrinken in de Rijn. Tweeënhalf jaar later overlijdt hij in een psychiatrisch verpleeghuis. Schumann zelf verklaart de bundel en de titel als een serie ‘karakterstukken die de gevoelens verbeelden bij het ochtendgloren, maar meer als gevoelsuitdrukking dan als schildering.’

Vooral in het eerste deel zijn enorme droefheid en dreiging te beluisteren. En hoewel er in de overige vier stukken veel interessante, soms aangrijpende passages zijn te horen, is het geheel van de vijf, in alle eerlijkheid, niet erg samenhangend; waarschijnlijk is dat de weerslag van Schumanns mentale toestand. Schumanns vrouw Clara noemde de stukken ‘origineel als altijd, maar moeilijk te begrijpen’.

En toch, zoals Romantiekkenner Charles Rosen zegt: ‘De energie is misschien uit zijn muziek verdwenen, maar Schumann weet dat verlies aangrijpend diep te doen voelen.’ Het is dan ook bijna pijnlijk--intieme muziek, van een componist die zichzelf, begin veertig, vrijwel volledig heeft opgebrand.

In 1973 zit de bijna vijftigjarige György Kurtág al jaren in een crisis die hijzelf omschrijft als ‘artistieke verlamming’. De uitnodiging om een pedagogisch werk te schrijven voor beginnende pianoleerlingen blijkt een verlossing. Kurtág ziet zich gedwongen tot een nieuwe eenvoud die zijn hele latere werk zal karakteriseren. Hij pakt het origineel aan.

De titel van het werk, Játékok (ofwel Spelletjes) is aanvankelijk heel letterlijk op te vatten: Kurtág verplaatst zich in het kind dat de piano nog als speelgoed ziet. Zo nodigt het eerste stuk de leerling uit om de handpalmen over het klavier te bewegen. Een tweede stuk heet simpelweg Fouten mogen. 

De eerste Spelletjes verschijnen in 1979, in vier bundels. Gaandeweg begint Kurtág het ‘spelen’ breder op te vatten: het gaat steeds vaker om een spel met de muziek van heden en verleden, en om spelen met gedachten over het dagelijks leven.

Steeds meer titels zijn hommages aan favoriete componisten als Schubert en Bach, en aan goede vrienden. De pedagogische inzet verdwijnt allengs naar de achtergrond. Van de vier latere bundels (1997-2010) luidt de ondertitel dan ook Dagboekaantekeningen en persoonlijke notities. 

De invloeden in Kurtágs muziek zijn breed, van Händel tot Cage, en van Scarlatti tot persoonlijke vriend Ligeti. Maar ook Kurtágs lange persoonlijke leven laat zijn sporen na in de muziek: van de Tweede Wereldoorlog tot de val van de Muur, en van verliefdheid tot rouw.

De zes stukken op dit programma komen alle uit de zevende bundel. Uit de titels komen duidelijk drie belangrijke thema’s in het werk van Kurtág naar voren: vrienden (Witold Lutosławski), vaderland (Hongarije) en -pianospelen (Albertijnse bas).

De éénennegentigjarige Kurtág en zijn vrouw Márta, ruim 65 jaar getrouwd, geven nog steeds concerten samen. Vaak zitten ze achter een eenvoudige, rechtopstaande piano, gewoon lekker te spelen. 

Eind 1844 werkt Frédéric Chopin aan ‘iets anders, waarvan ik nog niet weet hoe ik het moet noemen’ – de latere Polonaise--fantaisie in As groot, opus 61. Het schrijven gebeurt tussen de bedrijven door; Chopins deur wordt platgelopen door grootheden uit alle kunstvormen: hij heeft een relatie met schrijfster George Sand, is bevriend met schilder Delacroix en dichter Franchomme, en ontvangt collega’s als Meyerbeer en Liszt.

Maar op de salon drukt het drama van een dodelijke griepepidemie, die onder anderen Chopins favoriete leerling Carl Filtsch het leven kost. ‘Ik heb zo veel jongere, -sterkere mensen overleefd, dat ik me onsterfelijk begin te voelen’, schrijft Chopin aan zijn zus. 

De Polonaise-fantaisie wordt wel gezien als Chopins vijfde ballade. Volgens Franz Liszt bereikt in dit werk ‘de geest een toonhoogte van sensibiliteit die dicht tegen het delirium aanligt’. 

Na een improvisatorische introductie zet het polonaisethema in, waarop Chopin een serie complexe variaties loslaat.

Na een langzaam, bespiegelend tussendeel keert het polonaisekarakter terug, maar met nieuw materiaal. Dubbele trillers luiden het einde in: een terugkeer naar de opening leidt uiteindelijk tot een virtuoze climax.

In dezelfde periode dat Schumann zijn Fünf Gesänge der Frühe schrijft, maken hij en Clara kennis met de twintigjarige Johannes Brahms. Die meldt zich eind 1853, na een teleurstellend bezoek aan Liszt, in Düsseldorf in huize Schumann met een aantal aanbevelingsbrieven van gedeelde muzikantenvrienden. Er ontstaat een hechte band tussen het echtpaar en Brahms – ‘de jonge arend’, in Schumanns woorden.

Brahms werkt op dat moment aan zijn Derde sonate in f klein, opus 5 en de Schumanns voorzien hem van advies. De sonate is een werk met, zoals dat heet, orkestrale uitstraling; al in 1853 speelt Brahms met de gedachte een symfonie te componeren (waarvan de voltooiing nog ruim twintig jaar op zich zal laten wachten).

Alles aan het werk is groot: met vijf delen en een geschatte speelduur van zo’n veertig minuten is het een van de langste sonates in het repertoire. Boven het tweede deel, Andante espressivo, plaatst Brahms een citaat van de Duitse dichter C.O. Sternau, pseudoniem van Otto Inkermann (1823-1862). Vrij vertaald: in de schemering schijnt de maan / twee verliefde harten / verenigen zich in gelukzaligheid. Het deel is gebouwd op twee melodieën, die elkaar met toenemende hartstocht afwisselen, tot aan de gepassioneerde uitbarsting tegen het einde van het stuk. Bij wijze van eerbetoon citeert Brahms tweemaal een fragment uit het lied Mondnacht van Schumann.

Veertig jaar na de compositie van de Derde sonate in f klein werken Brahms en Clara Schumann samen aan de uitgave van enkele niet eerder gepubliceerde werken van Robert. Die klus vormt voor Brahms aanleiding om, voor het eerst sinds jaren, ook zelf weer pianomuziek te schrijven. In korte tijd verschijnen vier bundels, waarvan opus 118 en opus 119 de laatste zijn. Harmonisch gezien gaat Brahms in dit pianistisch testament verder dan hij ooit was gegaan – aanleiding voor zelfs Arnold Schönberg om Brahms vooruitstrevend te noemen.

Toch spreekt uit deze stukken eerder diepe melancholie en berusting dan een revolutionaire barricadenmentaliteit. Brahms’ vriend en criticus Eduard Hanslick beweert dat ‘slechts één toehoorder eigenlijk al te veel is’ voor deze muziek, zo intiem vindt hij de stukken. De oude -Clara Schumann doen ze ‘eindelijk weer eens muziek in mijn ziel voelen.’ 

Net als in het geval van Schumanns Gesänge, overlijdt Brahms tweeënhalf jaar na voltooiing van deze laatste pianostukken – nog geen jaar nadat hij zijn levenslange vriendin Clara heeft begraven.