Meesterpianist in de Kleine Zaal: Sergei Babayan

Slechts weinigen hoorden Frédéric Chopin zelf pianospelen. Hij componeerde bijna uitsluitend voor zijn eigen instrument, maar gaf zelden openbare concerten. Chopin trad sporadisch op in besloten salons, zoals die van zijn geliefde, de schrijfster George Sand, en wat vaker in zijn appartement voor vrienden; Berlioz, Liszt, de schilder Delacroix en passanten uit de Parijse elite – Charlotte de Rothschild, uit de bankiers­familie, was een leerlinge.

In de salon op Sands kasteeltje in Nohant was naast de muzikale, de literaire wereld op het hoogste niveau vertegenwoordigd. Net als in haar Parijse salon, georganiseerd met Marie d’Agoult; ook schrijfster en net als Sand gefortuneerd. D’Agoult baarde ongetrouwd drie kinderen van Franz Liszt. 

Klassieke muziek was in Chopins dagen een aangelegenheid van de elite. Zelf spelen of luisteren in een salon of concertzaal was de enige optie om deze muziek te horen. De salons waren een meet and greet tussen artiesten en hun publiek en financiers. Toegang tot de juiste salons betekende toetreden tot de happy few die politiek en ­zakenleven bepaalden.

Culturele bagage was een voorwaarde voor maatschappelijk succes. De salons werden meestal door vrouwen georganiseerd en sommigen van hen speelden meer dan verdienstelijk piano. De dames droegen ook vaker actief aan het programma bij dan hun echtgenoten, voor wie het wat meer om netwerken draaide. 

Bijna al Chopins muziek is voor de connaisseurs van de salons geschreven. In plaats van voor complexe bouwwerken waarin de structuur de motor van het drama is als bij Beethoven, koos Chopin voor eenvoudige dansvormen. Geen episch drama, maar verfijnde poëzie; exquise als de hapjes van de nouvelle cuisine. 

Chopins dansen gaan niet over de ­fysieke opwinding van dansen, maar over emotie. Melodieën en vrij verkleurende, niet altijd meer als pijlers in een structuur fungerende harmonieën bepalen de muziek. Dat past bij de individualisering die in de Romantiek resulteerde in een mensbeeld dat nog steeds graag wordt omarmd: dat van de autonome gevoelsmens die niet wordt beteugeld door van bovenaf opgelegde structuren.

Chopins muziek kan technisch lastig zijn, maar is meestal niet zo veeleisend als die van Liszt. De mazurka’s zijn voor amateurs goed te doen en ­salongasten als Charlotte de Rothschild hebben ze vast gespeeld. Het excentrieke societykoppel Chopin/Sand was graag gezien in de salons.

Sand rookte sigaren, droeg mannenkleren en had minnaars gelijk haar mannelijke collega’s minnaressen. Er is beweerd dat zij Chopin wou hebben om haar vriendin D’Agoult te overtreffen met een amant die meer dan Liszt muziek voor fijnproevers maakte en een mysterieus melancholiek aura koppelde aan een romantische status als Poolse banneling met een fragiele gezondheid.

Chopin werd in Polen geboren, maar zijn vader was een Franse emigré. Chopin was geen gevluchte nationalist die de Russische overheersing van Polen wilde bestrijden. Hij leefde in Parijs omdat daar zijn kansen lagen. Hij had een tijdelijke verblijfsvergunning en was in het huidige Europa wellicht naar Polen teruggestuurd, zelfs al was hij een halve Fransman. Ondanks niet te missen Poolse muzikale invloeden vond Chopin zichzelf ook absoluut geen Poolse componist. 

De polonaise is de opzwepende Poolse nationale dans bij uitstek, maar de ­Polonaise, opus 26 nr. 1 is vooral lyrisch. Na een ferme binnenkomer, lijkt het door te gaan in typerend heroïsche polonaisegebaren, maar al snel slaat de sfeer om naar die van een lyrische, Italiaans gekleurde aria.

De vrije manier waarop Chopin de dansvorm opvatte, blijkt ook uit de Wals, opus 69 nr. 2. Het ritme is hier niet de motor voor een dans waarop de partners in uitbundige draaien het leven vieren. Deze wals verhaalt van alles wat verloren gaat, dat door Chopin desalniettemin voor eeuwig is gevangen in een bitterzoete melodie en vluchtig verwaaiende figuraties.

De Barcarolle, de Nocturne en de Impromptu in As groot zijn voorbeelden van hoe Chopin geïmproviseerd zou kunnen hebben – en dat deed hij vaker dan dat hij eigen werken speelde. De Barcarolle (een Venetiaans gondellied) is één lange melodie boven een wiegende begeleiding, onderbroken door contrasterende secties. Dat ligt dicht bij de improvisaties die van alle pianisten uit Chopins dagen werden verwacht.

Anders dan bij Bach, Beethoven of Mozart, begonnen Chopins composities ook allemaal als improvisatie. Hij schaafde eindeloos, maar de intentie en de unieke sensuele kwaliteit van de muziek bleven intact. Waar bij Liszt de erotiek voortkwam uit zijn aantrekkingskracht en zijn podiumpresentatie, is het bij Chopin puur de muziek die een erotisch parfum koppelt aan weemoed en soms heftig pathos. De Polonaise-fantasie is het ultieme voorbeeld. 

Chopins rijke muzikale fantasie blijkt treffend uit de wijze waarop Sergei Babayan de mazurka’s – Chopins meest ‘Poolse’ muziek – heeft gerangschikt. Bijna steeds twee achter elkaar in dezelfde toonsoort, maar jaren na elkaar gecomponeerd. De mazurka’s in f klein, opus 63 nr. 2 en opus 7 nr. 3 hebben verwante motieven.

In opus 7 nr. 3 worden die melancholieker, directer naar de volksmuziek verwijzend uitgewerkt dan in het latere werk. Daar is de muziek abstracter en heeft ze iets van de reserve waarmee Chopin in de lens blikt op de beroemde foto van kort voor zijn dood. De stuurse argwaan die in zijn ogen is te lezen, ontbreekt in de muziek. Daar heerst naarmate zijn oeuvre vordert steeds meer een onthechte vrijheid die sluipend op Claude Debussy vooruitloopt.