Meesterpianist in de Kleine Zaal: Lukas Geniušas

De Pools-Franse componist en pianist Frédéric Chopin schreef maar weinig langere werken voor piano. De walsen, mazurka’s, études, polonaises, scherzo’s en nocturnes die het overgrote deel van zijn oeuvre vormen, overschrijden over het algemeen de tien minuten niet. De Sonate in b klein, op. 58 duurt echter een ruim een half uur. Deze derde en laatste pianosonate die Chopin componeerde, geldt als een van zijn moeilijkste pianowerken, zowel technisch als muzikaal gezien.

Hoewel de eerste twee pianosonates die Chopin schreef, respectievelijk in 1828 en 1839, zich in hun vorm niet conformeren aan de sonatetraditie uit Beethovens tijd, keert Chopin met zijn laatste sonate wel terug naar de Duitse traditie. De sonate heeft een grotendeels klassieke sonatevorm, waarin een snel eerste en laatste deel twee langzamere delen omlijsten. 

In het midden creëert Chopin een oase van rust met een kalme en bijna contrapunt-achtige passage

Het eerste deel start met een mars-achtig eerste thema dat doet denken aan Chopins polonaises. Na een voortzetting van dat zware thema, begeleid door lange chromatische ladders in de linkerhand, verandert het stuk ineens van sfeer. Het tweede thema is dromerig en lyrisch en met zijn zwevende twee-tegen-drie-ritmiek typisch Chopin.

Toch kent ook dit tweede thema vurige passages, en die gedrevenheid overheerst ook in de doorwerking. In de reprise herhaalt Chopin tegen de traditie in alleen het tweede thema, waardoor de dromerigheid overheerst aan het eind van het Allegro maestoso.

Het tweede deel van de sonate begint en eindigt met een duizelingwekkend scherzothema, maar in het midden creëert Chopin een oase van rust met een kalme en bijna contrapunt-achtige passage. Het tweede deel is uitzonderlijk kort, waardoor we snel belanden bij de stormachtige introductie van het derde deel.

Ook hier zoekt Chopin weer snel de stilte op. De dragende melodie van het Largo is ingetogen en verstild, maar krijgt naar het einde toe meer beweging dankzij de begeleidingen in de linkerhand. In de Finale keert Chopin terug naar de vurige sfeer uit het eerst deel. Het thema van dit afsluitende rondo is erg sterk en wordt afgewisseld met virtuoze loopjes en chromatische ladders. Deze Sonate in b klein laat zien dat Chopin, ondanks zijn voorkeur voor korte vormen, ook samenhang kon creëren in stukken met meerdere delen.

De mazurka was van oorsprong een Pools genre, gebruikt voor het volksdansen. Chopin groeide op in een regio van Polen waar het een van de belangrijkste muzikale genres was. Het grappige was dat enkele jaren voor Chopin naar Parijs verhuisde, het genre ineens populair begon te worden bij de hogere sociale klassen in Parijs. Het werd een gewild genre voor salonconcerten.

Chopins vele mazurka’s zijn vanwege de vele versieringen in de melodie niet meer geschikt voor volksdansen, en dus duidelijk geschreven voor de Parijse elite. De belangrijkste karaktereigenschap van de mazurka is wel nog goed te horen in Chopins werken: mazurka’s hebben altijd een driekwartsmaat, maar het accent ligt op de tweede of derde tel, in plaats van op de eerste.

Een dumka is een Pools-Oekraïens genre, met als belangrijkste kenmerken het melancholische of reflecterende karakter en de mineurtoonsoort. Vanaf halverwege de negentiende eeuw komt het genre ook voor in de klassieke muziek, waar ‘dumka’ wordt gebruikt voor lied-achtige en melancholische kamermuziek.

Tsjaikovski’s enige dumka, met de ondertitel ‘Rustieke Russische scène’, is gek genoeg slechts bij vlagen droevig en melancholisch. Het werk begint verstild, maar gaandeweg wordt het beweeglijker en dansachtiger, en af en toe zelfs speels.

Het heeft wel iets weg van een rapsodie, met zijn virtuoze passages en wisselende tempi en karakters. Het werk eindigt wel weer in het traditionele dumka-karakter: langzaam en droevig. 

In het werk van de Oekraïense componist Leonid Desjatnikov zijn zowel invloeden uit de Barok als uit de Romantiek te horen. De componist zelf beschreef zijn stijl ooit als ‘een emancipatie van consonantie, een transformatie van banaliteit en minimalisme met een menselijk gezicht’, ofwel als moderne klassieke muziek die ‘ouderwetse’ consonantie niet schuwt.

Desjatnikovs solomuziek voor piano is zeer divers: sommige werken lijken qua sfeer op Chopin, andere klinken als de bourrées van Bach, weer andere zijn net zo verstild als de pianowerken van Satie, in een enkele prelude hoor je zelfs de ragtime. Vanavond klinkt een selectie uit de 24 pianopreludes die Desjatnikov componeerde voor het ballet Songs of Bukovina, een choreografie van Alexei Ratmansky die in oktober 2017 in première ging bij het American Ballet Theatre in New York.

De preludes zijn losjes gebaseerd op volksmuziek uit Bukovina, een regio in de Karpaten die tegenwoordig deels in Oekraïne en deels in Roemenië ligt. Gevraagd naar zijn inspiratie voor deze pianocyclus zei de componist in The New York Times: ‘De basis was een dik, in de Sovjet-Unie uitgegeven boek met Oekraïense volksliedjes van de achttiende eeuw en later.

De cultuur van Bukovina is erg eclectisch en gemengd en de muziek doet je denken aan Oekraïne, of aan de Balkan, of aan joodse muziek.’ De set preludes is op dezelfde manier gerangschikt als de 24 Preludes, opus 28 van Chopin: één in iedere toonsoort, startend zonder voortekens met C groot en de mineurparallel a klein en volgens de kwintencirkel eindigend met f groot en d klein.

De invloed van Béla Bartók is bijvoorbeeld herkenbaar in de ‘nachtmuziek’ van nummer 14 en in de felle akkoorden van nummer 23. Nummer 16 is een Roemeense dumka, een dans met een onregelmatige begeleidingsfiguur. De eenvoudigste prelude is de eerste, de meest complexe is die in f klein: een polymetrisch spektakel waarin de linker- en de rechterhand ieder hun eigen gang lijken te gaan.