Maxim Rysanov & friends met Bachs Goldberg-variaties

Graaf Hermann Carl von Keyserlingk, de Russische ambassadeur in Dresden, had last van slapeloosheid. Om de slapeloze nachten te verzachten speelde de toen veertienjarige Johann Gottlieb Goldberg klavecimbel voor hem.

Johann Sebastian Bach werd gevraagd om muziek te schrijven die de graaf enigszins zou kunnen opbeuren. De variatievorm leek hiervoor het meest rustgevend. De graaf kon er niet genoeg van krijgen en schonk de maker een gouden beker gevuld met honderd louis d’or, voor die tijd een vermogen.

Zo beschreef Johann Nikolaus Forkel de ontstaansgeschiedenis van de Goldberg-variaties in zijn biografie uit 1802. Tegenwoordig worden vraagtekens bij dit verhaal geplaatst, hoewel zonen van Bach het aan de auteur hadden verteld. Bovendien was de graaf betrokken bij de carrière van de componist.

Op het titelblad noemt hij zich eerst hofcomponist en pas daarna kapelmeester in Leipzig, waar hij voortdurend overhoop lag met het stadsbestuur 

In 1736 was Bach mede dankzij Keyserlingks bemiddeling tot hofcomponist in Dresden benoemd en in 1741 bezocht Bach hem daar, waarschijnlijk om hem het pas verschenen werk te overhandigen. Bachs eigen exemplaar van de uitgave is bewaard gebleven. Op het titelblad noemt hij zich eerst hofcomponist en pas daarna kapelmeester in Leipzig, waar hij voortdurend overhoop lag met het stadsbestuur. 

Het werk bestaat uit een aria met dertig variaties. De aria heeft een zangerige melodie met het karakter van een sarabande. Deze muziek komt al voor in het tweede Clavier-Büchlein dat Bach voor zijn tweede echtgenote Anna Magdalena heeft samengesteld. Hierin is ze omstreeks 1733-1740 door haar toegevoegd, maar de meeste musicologen zijn het erover eens dat de compositie van Bach zelf is.

Van de dertig variaties is telkens de derde een canon met een toenemende toonafstand tussen de stemmen. In nr. 3 imiteert de een de ander in de eenklank (op dezelfde toonhoogte), in nr. 6 in de secunde (een hele toon lager), in nr. 9 in de terts, enzovoort. 

Niet de melodie van de aria is het uitgangspunt van de variaties, maar het baspatroon van 32 noten. Dit vormt de bron van een maximale verscheidenheid in stijl en genre. Sinds zijn jeugd had Bach zich niet meer beziggehouden met de variatiekunst.

Het is alsof hij Georg Friedrich Händel, die zich soortgelijke beperkingen had opgelegd, wilde overtreffen en in één moeite door van Domenico Scarlatti wilde winnen in virtuositeit. De meeste variaties zijn bestemd voor een klavecimbel met twee toetsenborden, met alle technische problemen van dien.

In de constructie speelt het heilige getal drie een rol van betekenis, maar er zijn ook tweedelingen waar te nemen. De aria en elke variatie omvatten telkens twee gelijke helften van zestien maten. Deze symmetrie weerspiegelt zich in het groot: 16 + 16 = 32 delen, inclusief de aria aan het begin en aan het eind. Halverwege, in variatie nr. 15, schrijft Bach bij uitzondering als tempo ‘andante’ voor.

Volgens de strikte opzet zou nummer 30 een canon moeten zijn. Daar ontregelt Bach de op mathematiek ingestelde luisteraars met een ‘quodlibet’ (letterlijk ‘wat je maar wilt’)

Dan verandert de toonsoort opeens van G groot in g klein. De zuchtjes (‘Seufzer’) in de bovenstemmen accentueren de melancholieke sfeer. Daarna is nr. 16 aangeduid als ‘Ouverture’, als een nieuw begin in majeur. De muziek is verrijkt met elementen uit de Franse ouverture, zoals de ‘tirade’ (een flitsend stijgende toonladder) en een gepunteerde ritmiek om de oren op steeltjes te zetten.

Volgens de strikte opzet zou nr. 30 een canon in de decime moeten zijn. Daar ontregelt Bach de op mathematiek ingestelde luisteraars met een ‘quodlibet’ (letterlijk ‘wat je maar wilt’), een compositie waarin populaire melodieën tegelijkertijd klinken.

Volgens Forkel kwamen leden van de familie Bach jaarlijks bijeen om al improviserend volksliederen te zingen die samen toch een harmonische eenheid vormden. In dit geval gaat het om de liedjes Kraut und Rüben (‘Kool en bieten’, een Duits allegaartje) en Ich bin so lang nicht bei dir g’west. Het tweede is wel bekend als een ‘Kehraus’, bestemd voor de laatste dans op een bal.

De tekst vervolgt met de woorden ‘rück her, rück her’ (‘kom hier, kom hier’). Het lijkt wel een oproep aan de aria, die er zo lang niet bij is geweest en die inderdaad terugkeert om het geheel af te sluiten. Veel speelser kan een ontmoeting tussen ‘hoge’ en ‘lage’ kunst niet verlopen. 

Een bewerking voor strijktrio is niet vergezocht, want Bach volgt in de zetting vaak het principe van de barokke triosonate voor twee violen en basso continuo. Opvallend hierbij is dat de bas zich niet beperkt tot de begeleiding, maar af en toe deelneemt aan de dialogen van de bovenstemmen.

Al in 1984 heeft violist Dmitri Sitkovetsky de Goldberg-variaties bewerkt voor strijktrio, hiertoe geïnspireerd door de befaamde plaatopname van pianist Glenn Gould uit 1981. Sitkovetsky schrijft dat hij twee maanden lang de tijd van zijn leven had in het gezelschap van Bach en Gould. In 2009 herzag hij zijn bewerking: minder herhalingen, meer eenvoud en een hernieuwde jeugdige energie die zulke tijdloze muziek verdient.