Mariss Jansons dirigeert Saint-Saëns’ Orgelsymfonie

In 1892 werd Antonín Dvořák aangesteld als directeur van het Nationaal Conservatorium in New York. Hij werd er geconfronteerd met het onvermogen van de zogenaamde ‘Amerikaanse’ componisten om een eigen artistieke identiteit op te bouwen. De vanuit Europa overgewaaide, romantische golf van nationalisme ging voorbij aan de schat van traditionele muziek die op Amerikaanse bodem voorhanden was en bleef steken in academische imitaties in de geest van Franz Liszt of Johannes Brahms.

Dvořák, zijn tijd ver vooruit, zag in de strijdvaardige gezangen van de indianenstammen en in de zogenaamde ‘negro-spirituals’ de werkelijk authentieke kiem van een nationale compositieschool. Hij gaf zelf het voorbeeld met zijn eerstvolgende symfonie: Z Nového Svéta, ‘Uit de Nieuwe Wereld’. Eind januari 1893 waren de schetsen van de eerste drie delen klaar en tegen eind mei van hetzelfde jaar was de volledige symfonie voltooid en georkestreerd.

Op 16 december werd de eerste uitvoering in Carnegie Hall met veel bijval onthaald. Het voornemen om een nationale toonkunst te stimuleren resulteerde echter in een stijl die grotendeels op niet-plaatselijke folklore was gefundeerd. Dvořák ontkwam namelijk niet aan een alles overheersende heimwee naar zijn geboorteland. Hoewel er indirect Amerikaanse inspiratiebronnen aanwezig zijn (onder meer de sfeer van het epos Hiawatha van Henry Longfellow), blijven die van secundair belang.

De melancholische solo van de althobo in het Largo is niet – zoals zo vaak onterecht beweerd – ontleend aan een negro-spiritual. De melodie is van de hand van Dvořák maar werd later herschapen tot een ‘imitatie’-spiritual met de titel Going Home. De invloed van plaatselijke volksmuziek wordt verder soms nog ten onrechte geïllustreerd aan de hand van het hoofdthema van het eerste deel, dat verwant zou zijn aan het bekende Swing Low, Sweet Chariot (met weglating van de eerste noten).

Dvořáks ontkrachtte deze bewering en verklaarde dat zijn thema’s met de pentatonische reeks zijn samen­gesteld (dus met vijf tonen en niet met zeven tonen zoals in de westerse muziek). Met name dit vijftoonssysteem en Dvořáks typische, kernachtige ritmische figuren zijn in de folklore van culturen over de hele wereld terug te vinden. Dvořáks melodische taal ontspringt manifest uit zijn Boheemse wortels. De technieken waarmee hij zijn ideeën tot een groots symfonisch en cyclisch geheel smeedt blijven evenwel dezelfde als die van Beethoven, Tsjaikovski, Brahms of Schubert. Daarom vertelt de Negende symfonie in wezen veel meer over de ‘Oude Wereld’ dan over de ‘Nieuwe Wereld’ die ze tot het einde der dagen in haar titel zal meedragen. 

De Royal Philharmonic Society in Londen nodigde Camille Saint-Saëns in augustus 1885 uit om in het voorjaar een piano­concert te komen spelen, liefst een eigen werk. Een tweede verzoek volgde snel: of hij misschien ook genegen zou zijn een symfonisch werk te componeren? Zes maanden later schreef Saint-Saëns aan zijn uitgever Auguste Durand dat het werk binnenkort op de post zou gaan.

‘Ik waarschuw je vast, het wordt formidabel. […] Gelukkig zitten er geen harpen in, maar helaas wordt het wel moeilijk. Ik doe wat ik kan om de moeilijkheden te beperken. […] Ik kijk er naar uit om de symfonie te dirigeren. Of de anderen er naar uitzien om het te horen is de vraag. Jij wilde deze symfonie, ik was mijn handen in onschuld.’

Saint-Saëns gekscherende opmerking was geheel overbodig, want daags na de première in St. James Hall in Londen schreef hij dat de symfonie ‘een kolossaal succes’ was. ‘De Prins en Prinses van Wales moeten zich enorm verveeld hebben.’ De symfonie werd al spoedig ook in Parijs uitgevoerd (ondanks het bange vermoeden van Saint-Saëns dat het pleisterwerk van de muur zou kunnen komen) en nog geen jaar later volgde de Amerikaanse première in New York.

De bijzondere orkestratie met piano en orgel – als onderdeel van het orkest, niet als solo-instrument – bracht het publiek overal in vervoering. Nog altijd is het moment waar het orgel inzet aan het begin van het Adagio een waar kippenvelmoment. ‘Ik heb alles gegeven wat ik in me had. Wat ik hier gepresteerd heb zal ik nooit kunnen evenaren’, aldus de componist. De symfonie bestaat formeel uit twee delen, maar Saint-Saëns schreef in de toelichting voor de première dat de vier traditionele symfoniedelen wel degelijk te onderscheiden zijn. Het Allegro moderato wordt voorafgegaan door een introductie en het scherzo is verbonden aan de finale.

In december 1889 dirigeerde Willem Kes voor het eerst het Concertgebouworkest (ruim een jaar eerder opgericht) in de monumentale en vernieuwende symfonie. Kes moest het doen met een tijdelijk orgel. Het fonkelnieuwe Concertgebouw beschikte nog niet over een eigen orgel, dat zou het volgende jaar pas besteld worden bij de firma Maarschalkerweerd. Enkele maanden na de feestelijke inwijding in oktober 1891 programmeerde Kes de symfonie opnieuw. De recensent van het Algemeen Handelsblad was niet onder de indruk van het gebruik van een ­piano. Voor hem had die best vervangen kunnen worden door ‘een paar harpen’. Kennelijk had hij de prachtig parelende begeleiding van het orgel in de finale niet gehoord.