Mariss Jansons dirigeert Mahlers zevende

Tekst: Dirk Luijmes

Zoals altijd trok Gustav Mahler zich ook in de zomer van 1905 terug om te componeren en even het drukke dirigentenbestaan achter zich te laten. Aan zijn vrouw Alma schreef hij: ‘Ik was heilig van plan de Zevende, waarvan ik de beide andantes al af had, te voltooien.

Ik kwelde mijzelf twee weken aan een stuk, tot ik er depressief van werd [...] Ik stapte in de boot om mij naar de overkant te laten varen. Bij de eerste slag van de riemen flitste mij het thema (of liever het ritme en het karakter) van de aanzet tot het eerste deel door het hoofd – en in vier weken tijd waren het eerste, derde en vijfde deel voltooid.’

Zoals uit dit citaat blijkt schreef Mahler zijn Zevende symfonie in e klein in twee etappes; de twee ‘andantes’, nu beter bekend als de ‘Nachtmusiken’, ontstonden in 1904, terwijl Mahler zijn handen nog vol had aan de Zesde symfonie.

Volgens Mahler-biograaf Hans Ferdinand Redlich bevindt zich tussen de beide nocturnes en de overige delen in stilistisch opzicht een ‘onoverbrugbare kloof’. Redlich staat niet alleen in zijn kritiek; dirigent Otto Klemperer noemde het eerste en laatste deel ‘heel problematisch en dat terwijl de drie middelste delen juist fascineren door hun eenvoud’; volgens muziekfilosoof Theodor Adorno bracht de componist met name in het laatste deel ook de Mahler-fans ‘in verlegenheid’.

Degenen die positiever oordeelden over de symfonie sloten beter aan bij Mahlers eigen oordeel: in 1908 beschouwde de componist de Zevende als zijn ‘beste werk, met een overwegend heiter karakter’ en schreef hij aan uitgever Bote & Bock dat hij hoopte dat ‘zowel vanwege zijn vrolijke karakter als de verhoudingsgewijs kleine orkestbezetting’ het werk zijn weg wel zou vinden naar de meeste concertzalen.

Mahler-kenner Paul Bekker zag in de symfonie – na de ‘tragische’ Zesde – een ‘terugkeer in het leven’ en meende dat het werk een brug vormde ‘van de individualistische instrumentale symfonieën naar de allesverenigende koor-symfonie’ [nummer 8]. Arnold Schönberg roemde de ‘subtiliteiten in de vorm’ en ervoer een ‘volmaakte rust’ in de symfonie.

Het spannende eerste deel wordt bepaald door een voor Mahler karakteristiek marsritme, het gepuncteerde ritme van de roeispanen, het hoofdthema dat wordt geïntroduceerd door de hoorn – Mahler: ‘Hier schreeuwt de natuur’ – en het tweede thema (in C groot) in de strijkers.

Volgens de eerder genoemde Redlich is dit het ‘minst toegankelijke deel’ van de Weense laatromanticus, onder meer door de bij hem zelden gehoorde heletoonstoonladder, de kwartsprongen en de ‘überscharfe Instrumentation’. 

De prachtige Nachtmusiken vormen het hart van de symfonie. De eerste nachtelijke mars doet denken aan Mahlers Wunderhorn-liederen. De herdersklokken klinken ‘slechts uit de verre verte’ en symboliseren volgens Mahler zelf de ‘weltfernster Einsamkeit’.

Als we Alma moeten geloven stond haar man bij de compositie van Nachtmusik II onder invloed van ‘Eichendorff-achtige visioenen, murmelende beken en Duitse Romantiek’. Het deel wordt prachtig ingekleurd door de mandoline, de gitaar en de soloviool.

Dirigent Bruno Walter vond deze serenade misschien wel ‘het mooiste wat Mahler ooit heeft geschreven; er gaat een tedere en zoete erotiek in schuil, het enige erotische geluid dat, zover ik weet, in Mahlers muziek aanwezig is.’ De nocturnes omranken een bizar Scherzo, een dodendans in de vorm van een wals.

Over de niet onomstreden C groot-finale van de symfonie zijn inmiddels heel wat bladzijden vol geschreven. Terwijl iemand als Bekker spreekt over een ‘jubelfanfare van een nieuwe overwinning’, meent Karl Schumann: ‘Misschien is in dit deel sprake van een reusachtige persiflage op de pomposo-stijl van de eeuwwisseling, een bizarre optelsom van orkesteffecten, te vergelijken met de kunst van de Amerikaan Charles Ives.’ In het deel horen we meteen in het begin verwijzingen naar Richard Wagners opera Die Meistersinger von Nürnberg.

Op 19 september 1908 dirigeerde Mahler zelf de première van de Zevende te Praag, in het bijzijn van een aantal jonge musici, onder wie Alban Berg. Hij had 24 repetities met het orkest gekregen, en na elke bijeenkomst bracht hij de nodige correcties aan in de partituur.

Ook na de eerste uitvoeringen – waaronder in oktober 1909 drie in Nederland met het Concertgebouworkest – zou hij nog aan het werk blijven schaven. Toen een trompettist zich tijdens de repetitie druk maakte over een hoge noot in zijn partij, beklaagde Mahler zich bij Alma over diegenen die niet in kunnen zien hoe hun ‘geschreeuw in overeenstemming is met de grote harmonie van de universele symfonie van de gehele schepping’.

De partituur van de Zevende is in handschrift in bezit van Het Concertgebouw, hij werd destijds geschonken door Alma Mahler aan Willem Mengelberg.