Maria João Pires & Ignasi Cambra

Mozart

Je zou het misschien niet direct verwachten, een ‘Stück für ein Org­elwerk in einer Uhr’ op een pianorecital. En dat in een uitvoering door twee pianisten. Maar dit door Wolfgang Amadeus Mozart in de laatste maanden van 1790 geschreven werk is te fraai om het alleen op mechanisch orgel te spelen – dat verklaart de diverse bewerkingen. Mozart componeerde zijn ‘Stücke für eine Orgelwalze’ voor het Kunstkabinett van graaf Joseph Deym. Die wilde dat een orgelautomaatje deze muziek zou afspelen tijdens een rouwbijeenkomst in 1791 in Wenen. Deym had een en ander georganiseerd om de in juli 1790 gesneuvelde veldmaarschalk Laudon te herdenken. Het evenement kende een hoge toegangsprijs, maar die werd gerechtvaardigd doordat, lezen we in een krant, niemand minder dan Mozart de componist was van de uit te voeren ‘Trauer Musique’. Hoewel deze inderdaad gevolg had gegeven aan het verzoek iets hiervoor te componeren, schreef hij Constanze dat hij dat alleen maar deed om ‘mijn vrouwtje enkele dukaten in de hand te spelen’; in werkelijkheid had hij een hekel aan deze ‘sehr verhasste Arbeit’. De reden? Dat het instrumentje volgens Mozart kinderachtig klonk met zijn kleine pijpjes. Om eraan toe te voegen dat hij dan een echt orgel prefereerde. Alle reden dus om deze muziek van Mozart te laten klinken op instrumenten die ze meer recht doen, zoals hier op een concertvleugel à quatre mains.

Haydn

We weten niet wanneer Mozart en Joseph Haydn elkaar hebben leren kennen. Haydn bezwoer Mozarts vader dat diens zoon ‘de grootste componist is die ik van persoon en van naam ken’. Anderzijds liet Mozart zich ook veelvuldig lovend uit over ‘Papa’ Haydn. Hij droeg zijn strijkkwartetten opus 10 op aan Haydn en nodigde hem in het voorwoord uit: ‘Ontvang ze daarom vriendelijk en ben voor ze een vader, gids, en vriend! […] Ik smeek je echter om met toegeeflijkheid hun tekortkomingen te beschouwen.’ Complimenten over en weer dus.

Sonate in Es groot wordt algemeen beschouwd als een van zijn grootste

De pianosonates van Haydn laten een interessante ontwikkeling zien, zowel vanuit het oogpunt van instrumentgebruik als dat van benaming – en uiteraard muzikale inhoud. De vroegste schreef hij nog met het klavichord of klavecimbel in het achterhoofd, maar in de loop van de tijd lijkt Haydn ook een groeiende belangstelling te ontwikkelen voor de fortepiano. Ook noemt hij zijn pianostukken op den duur sonates, en niet meer divertimento’s of partita’s. De Sonate in c klein stamt uit 1771. Ze werd echter pas gepubliceerd in 1780, in een collectie van zes sonates opgedragen aan Katharina en Marianna Auenbrugger. Haydn was zeer over hen te spreken, hij prees deze zusjes ‘wier spel en inzicht in de muziek dat van de grootste meesters evenaart’. Hij gaf ze dan ook iets om op te kauwen, want het werk heeft een behoorlijke moeilijkheidsgraad. Deze sonate, eerder geschreven dan de andere in 1780 gepubliceerde, draagt nog duidelijk de sporen van de invloed die Johann Sebastian Bachs zoon Carl Philipp Emanuel op Haydn had; de grilligheid van de ‘Sturm und Drang’-stijl is onmiskenbaar aanwezig.

Van veel latere datum stamt de Sonate in Es groot. Deze maakt deel uit van de laatste pianosonates die Haydn componeerde, en ze wordt algemeen beschouwd als een van zijn grootste. Dit werk werd geschreven voor Therese Jansen, een roemruchte pianiste die toentertijd in Londen woonde: ‘Sonata composta per la Celebre Signora Teresa de Janson… di me giuseppe Haydn mpri’, welk laatste slaat op het feit dat Haydn het werk eigenhandig, ‘manu propria’, genoteerd had. Er is wel gesuggereerd dat het werk vier jaar heeft gewacht op publicatie zodat Jansen het exclusieve gebruiksrecht erop zou hebben. De sonate kenmerkt zich door het aandoen van ver verwijderde toonsoorten – bovendien lijkt Haydn zich te hebben laten inspireren door de forsere piano’s van John Broadwood die in Engeland in zwang waren.

Schubert

Na de pauze is de Grote Zaal het decor van een Schubertiade, die avonden die Franz Schubert met zijn vrienden doorbracht onder het genot van goede gesprekken, eten, drank, spelletjes en natuurlijk muziek. Geregeld vertolkte de componist dan iets ‘impromptu’, improviserend aan de piano. Schuberts werken met die naam zijn echter serieuzer van karakter, hoewel ze soms nog wel het improviserende karakter verraden. Hij schreef ze (het zijn er in totaal acht) in 1827, ongeveer een jaar voordat hij stierf. Het was de Tsjechische componist Jan Václav Voríšek (1791-1825) die het genre geïntroduceerd had: een stuk met die naam was in 1817 gepubliceerd in de Allgemeine Musikalische Zeitung en vijf jaar later verscheen een bundel met een set van zes. Schubert sloot aan bij het genre maar gebruikte de term ‘impromptu’ zelf niet; dat deden zijn uitgevers. Het is moeilijk te begrijpen dat de in onze tijd zo populaire impromptu’s van Schubert zo lang op publicatie hebben moeten wachten: de set waar die in f klein en As groot deel van uitmaken, werd pas in 1839 gedrukt. Hoewel ze bedoeld zijn voor de piano kun je niet ontkennen dat sommige ervan een liedachtige natuur hebben. Dit is vooral te horen in het Impromptu in As groot; daarin herken je welhaast een wiegelied.

Het feit dat in Schuberts handschrift tal van doorhalingen te vinden zijn suggereert dat hij er nog aan werkte

Ook de Drei Klavierstücke zijn late werken, Schubert schreef ze in mei 1828, maar ze werden pas veertig jaar later gepubliceerd, toen Johannes Brahms ze anoniem uitgaf. Er is wel gesuggereerd dat deze drie stukken oorspronkelijk als grondslag zouden hebben moeten dienen voor een derde serie impromptu’s. Hoewel direct bewijs daarvoor ontbreekt zou het qua karakter zeer wel kunnen. Helaas weten we weinig over hun ontstaan. Het feit dat in Schuberts handschrift tal van doorhalingen te vinden zijn suggereert dat hij er nog aan werkte, wat ook wel enige discussie heeft uitgelokt over hoe bepaalde passages definitief zouden moeten klinken.

Aan het slot van dit recital klinkt weer een vierhandig pianowerk, eveneens uit Schuberts late periode. Omdat het pianospel à quatre mains tijdens de Schubertiades een grote rol vervulde, heeft Schubert een groter oeuvre op dit gebied nagelaten dan welke andere grote componist ook maar. Waarschijnlijk schreef hij deze ‘Lebensstürme’ voor hemzelf en zijn pianopartner Franz Lachner. In ieder geval weten we dat hij in mei/juni 1828 de laatste hand eraan legde. Ook hier is een andere functie gesuggereerd: wellicht zou dit Allegro samen met het Ro­ndo in A groot, D 951 een tweedelige sonate hebben moeten vormen. Het was Anton Diabelli die het Allegro in a klein in 1840 publiceerde onder de titel ‘Lebensstürme’.