Maria João Pires en Trevor Pinnock: Mozart en Chopin

De gelukkigste tijd van Richard Wagners leven was de periode die hij onmiddellijk na zijn huwelijk met Cosima von Bülow (dochter van Franz Liszt en gescheiden van dirigent Hans von Bülow) doorbracht in zijn landhuis ‘Tribschen’ bij Luzern. Daar werd ook hun zoon Siegfried geboren. Huwelijksgeluk en vadertrots vinden hun neerslag in de Siegfried-Idyll. Het stuk is een symfonisch gedicht, in 1870 gecomponeerd als verrassingsgeschenk voor de verjaardag van Cosima. Ze verjaarde op 24 december maar dat werd altijd op Eerste Kerstdag gevierd.

Hans Richter, Wagners assistent die later een vermaarde dirigent werd, en veertien musici stelden zich op 25 december om half acht ’s ochtends op in de hal van het huis. Cosima beschreef nadien in haar dagboek hoe ze door de muziek werd gewekt.

Daarna trad Wagner de slaapkamer binnen met hun kinderen. Op de kaft van de partituur die hij zijn vrouw overhandigde, stond: ‘Tribschen Idyll, met Fidi’s vogelzang en oranje zonsopgang, een symfonische verjaardagswens voor Cosima van haar Richard’. Fidi was het koosnaampje van Siegfried, hun derde kind, dat in juni 1869 was geboren. Tijdens de bevalling had Wagner een vogel horen zingen terwijl een idyllische zonsopgang plaatsvond boven het Vierwoudstedenmeer. Cosima was erg blij met het stuk en dezelfde dag werd het nog tweemaal uitgevoerd. Daarna werd het jarenlang niet gespeeld. Het bleef gekoesterd als Richards en Cosima’s private schat. Gedwongen door geldnood heeft Wagner het in 1877 toch uitgegeven. De titel werd van Tribschen Idyll gewijzigd in Siegfried-Idyll.

Veel motieven zijn ontleend aan de opera Siegfried, maar krijgen hier een totaal andere betekenis en een veel intiemere en transparantere sfeer. Daarnaast is Siegfrieds vogel (eveneens een significant element in de opera) goed herkenbaar. Verder maakt Wagner gebruik van het Duitse wiegeliedje Schlaf mein Kind en van een onvoltooid strijkkwartet dat hij eerder voor Cosima had willen schrijven. Na een teder begin bloeit de muziek open in een gloedvol crescendo: de ultieme uitdrukking van Richards liefde voor zijn vrouw en van zijn dankbaarheid voor het prille gezinsgeluk.

In de jaren 1830 begon de jonge Poolse pianovirtuoos en componist Frédéric Chopin furore te maken in Parijs. Het Tweede pianoconcert in f klein is een van zijn eerste composities, geschreven op zijn achttiende toen hij nog bij zijn ouders in Polen woonde. Chopin zei in 1830 over dit concert: ‘Ik heb – wellicht tot mijn verdriet – de ideale vrouw gevonden. Ik droom al zes maanden lang iedere nacht van haar, terwijl ik nog geen woord met haar heb gewisseld. Met haar in gedachten heb ik het adagio (Larghetto) van mijn Pianoconcerto gecomponeerd.’ Behalve zijn verliefdheid op de vrouw van zijn dromen (de Poolse zangeres Konstancia Gladkowska), die de klank en stemming van het lyrische Larghetto bepaalde, zijn er meer uit Polen afkomstige inspiratiebronnen terug te vinden in het concert. Poolse volksdansen als mazurka en krakowiak bijvoorbeeld (vooral in de finale), maar ook de Italiaans getinte melodieën uit de opera’s van Gioacchino Rossini en Gaspare Spontini die destijds in Warschau de grote mode waren. Tijdens Chopins eerste openbare optreden in Parijs, op 26 februari 1832, speelde hij dit Pianoconcert in f klein. Deze gebeurtenis opende voor Chopin alle belangrijke deuren in de stad die toen het culturele centrum van Europa was. Vanaf dat moment was hij bevriend met invloedrijke en beroemde kunstenaars als Franz Liszt, Vincenzo Bellini en Giacomo Meyerbeer en verwierf hij de financiële steun van de rijke familie Rothschild. Chopins Pianoconcert in f klein wordt het Tweede pianoconcert genoemd, maar is in feite zijn eerste. Om de een of andere reden is het in 1830 gecomponeerde Pianoconcert in e klein eerder gepubliceerd (in 1833) en daardoor bestempeld als Eerste pianoconcert. Het in 1836 gepubliceerde maar al in 1829 voltooide Pianoconcert in f klein werd daarop vanzelf het Tweede pianoconcert.

Agnes van der Horst

Het lichtende C groot is ook de toonsoort van Mozarts laatste en wellicht grootste symfonie, drie jaar na de Trauermusik geschreven. De bijnaam ‘Jupiter’ zegt misschien iets over de goddelijke status die men het werk toedacht, maar is van na Mozarts dood. In de vroege negentiende eeuw sprak men vooral over de ‘symfonie met de fugafinale’. Met drie magistrale uitbarstingen, als om de toonsoort C groot krachtig neer te zetten, wordt de symfonie geopend. Gedempte violen zetten in het tweede deel een aangrijpende melodie in, gevolgd door meer onrust en een donkerder stemming. Het derde deel is een vrolijk menuet in de traditionele menuet en triovorm. Het zwaartepunt van de compositie is de befaamde fugafinale, waarin Mozart het oude barokcontrapunt geniaal weet te combineren met de klassieke zinsbouw en elegante stijl uit zijn eigen tijd. Er zijn vijf thema’s, te beginnen met een openingsthema van vier hele noten. Het motief wordt in verband gebracht met de gregoriaanse hymne Lucis Creator (Schepper van het Licht). Licht speelt dus zowel in de toonsoort als in dit thema een rol, en sommigen zien hierin een verband met Mozarts lidmaatschap van de vrijmetselarij. De hele finale is een ingenieus en ritmisch gedreven bouwwerk van thema’s en motieven die gepresenteerd, gecombineerd en behandeld worden met een diversiteit aan contrapuntische procedures, zoals omkeringen, imitaties, canontechnieken. De melodieën buitelen over elkaar heen, als uitbarstingen van vuurwerk. De verrassing bewaart Mozart voor het eind: een lange coda waarin hij de vijf thema’s ingenieus combineert in een briljante fugatische apotheose van wat niet voor niets de bijnaam ‘Jupiter’ kreeg.

Lies Wiersema