Marc Albrecht leidt Bruckners Vierde symfonie

In de zomer van 1837 vertrok Felix Mendelssohn met zijn jonge bruid Cécile Jeanrenaud op huwelijksreis naar het Zwarte Woud en Bingen aan de Rijn. Cécile kwam er spoedig achter wat het betekende om met een kunstenaar getrouwd te zijn. Haar kersverse echtgenoot stortte zich volledig op het componeren en bij terugkomst had hij enkele gloednieuwe stukken klaar. Werk ging blijkbaar voor het meisje.

Het belangrijkste product van deze ontspannen weken was het Tweede pianoconcert in d klein. De zorgeloosheid van de huwelijksreis klinkt overal door, in weerwil van de mineurtoonsoort. Het leven lachte de jonge Mendelssohn dan ook in alle opzichten toe, zowel artistiek als privé liep alles op rolletjes. Hij was een gerespecteerd dirigent van het Leipziger Gewandhausorchester – een van de meest begerenswaardige posten in muzikaal Duitsland –, was invloedrijk, en vriend en vijand erkende zijn uitzonderlijke talent.

Het korte pianoconcert – iets meer dan twintig minuten – bruist van optimisme. Robert Schumann noemde het een ‘zorgeloos geschenk’. De pianopartij is rijk en schuurt hier en daar zelfs aan tegen het virtuoze, wat te maken kan hebben gehad met de kennismaking van Mendelssohn met de pianoleeuw Sigismund Thalberg.

Collega-componist Robert Schumann vond evenwel dat het concert een tikje uitbundiger had mogen zijn, wat dankbaarder voor de solist. Het was immers de tijd waarin muziekliefhebbers vooral genoten van klatergoud aan virtuoos vertoon in de concertzaal, van pianistische acrobatiek zoals Franz Liszt die tentoonspreidde. Mendelssohn lag zoiets echter niet.

Grootgebracht met de klassieke beginselen van evenwicht en helderheid, en met het tijdloze contrapunt van Johann Sebastian Bach, wenste hij zijn muziek niet tot voertuig te maken van protserigheid. Zijn Tweede pianoconcert werd dan ook in menig opzicht een hulde aan het verleden.

Het openingsdeel is een breed uitgesponnen sonatevorm met een wervelende doorwerking. Het stemmenweefsel daar verraadt de invloed van de late Ludwig van Beethoven, wiens strijkkwartetten en sonates door Mendelssohn tot de laatste noot onder het vergrootglas werden gelegd. Het Adagio is juist van mozartiaanse allure. Sinds de première van het concert in Birmingham, eind 1837, is dit een publiekstrekker gebleven, vergelijkbaar met het model waarop het lijkt te zijn gebaseerd: Mozarts Pianoconcert in d-klein, KV 466.

De milde, hoogromantische melodie die Mendelssohn ontvouwt ondergaat diverse transformaties, maar nergens wordt echt dramatiek gezocht. Ook tegenwoordig verkiezen we deze intieme expressie boven vingervlugge hoogstandjes zoals die in de sprankelende Finale, ingebed in een compact en uitbundig Presto scherzando. Zulke brille vormt voor professionele pianisten van nu geen enkel struikelblok.

‘Bij Bruckner gaat het niet om werken, maar om een zwendel die na een of twee jaar vergeten zal zijn’, aldus Johannes Brahms. Anton Bruckner schiep monumentale werken die ver uitstegen boven de in zijn tijd gangbare proporties en dat leidde regelmatig tot dergelijke kritiek.

Bruckner, van huis uit organist en diep gelovig, schreef eigenaardig archaïsch en religieus getinte muziek waar Brahms noch Richard Wagner iets mee kon. Hij putte uit een creatieve diepte die bevreemding wekte: zijn muziek paste niet in de muzikale traditie van Oostenrijk die door Haydn, Mozart en Beethoven was gevormd. De plechtig-sacrale klank van Bruckners muziek lijkt uit vroeger tijden (misschien de Middeleeuwen) te stammen. De muziekfilosoof Theodor Adorno sprak over ‘muzikaal oergesteente’.

Kritiek van collega’s en een gebrek aan zelfvertrouwen gaven Bruckner aanleiding tot voortdurende correcties. Op aanraden van enkele getrouwen bleef de al te bescheiden Bruckner aan zijn muziek sleutelen. Delen werden geschrapt, harmonieën veranderd. In de verschillende versies van zijn symfonieën, en de vernietiging en het verloren gaan van manuscripten, openbaart zich het hele dilemma van de componist Bruckner.

Van de Vierde symfonie bestaan in totaal drie versies. Bruckner, bezeten van een dwangmatige verbeteringsdrang, zou er uiteindelijk vijftien jaar lang aan blijven werken – van 1874 tot en met 1889. Net als vele symfonieën van de visionair Bruckner lijkt ook de Vierde uit mythische diepten op te stijgen. Het werk vertoont alle eigenschappen die ook Bruckners andere symfonieën kenmerken: kernachtige, archaïsch aandoende thema’s die gebaseerd zijn op eenvoudige kwint- en drieklanken. De vormen worden aan voortdurende metamorfoses onderworpen en zijn het resultaat van een permanent en organisch aandoend ontwikkelingsproces dat – met behulp van veel koper – tot grandioze hoogtepunten wordt geleid. Het dieptreurige Andante, quasi allegretto – door de componist als ‘nachtelijke pelgrimsmars’ gekarakteriseerd – behoort tot de meest ontroerende langzame delen die Bruckner heeft geschreven. Het makkelijk in het gehoor liggende Scherzo is het populairste deel geworden. Bruckners Vierde met de bijnaam ‘Romantische’ kreeg als enige van zijn symfonieën (in haar tweede versie die ook vandaag klinkt) na de Weense première in 1881 een gunstige recensie. De gezaghebbende Weense muziekjournalist, en aanhanger van Brahms, Eduard Hanslick schreef: ‘Het ongewone succes van een nieuwe symfonie van Anton Bruckner werd in dit blad reeds onlangs vermeld. Wij kunnen vandaag slechts toevoegen dat dit succes van een niet geheel begrijpelijk werk ons oprecht heeft verheugd omwille van de respectabele en sympathieke persoonlijkheid van de componist.’ Bruckners doorbraak liet echter nog bijna een eeuw op zich wachten.