Makhtin, Korobeinikov & friends met Beethoven en Brahms

tekst: Anneloes Brand

Johannes Brahms liet een groot oeuvre na, dat nog veel omvangrijker had kunnen zijn als de perfectionistische componist zelf niet een aantal van zijn werken had vernietigd. Zo was zijn Eerste sonate in G groot, ‘Regen’, die hij tijdens zijn zomerverblijven in Pörtschach aan de Wörthersee in 1878 en ’79 componeerde, eigenlijk zijn vierde, volgens zijn leerling Gustav Jenner.

De sonate en het kort daarvoor voltooide Vioolconcert hadden veel te danken aan Brahms’ goede vriend Joseph Joachim, die met viooltechnische adviezen had geholpen. Zoals hij vaker deed met nieuwe composities, stuurde Brahms het manuscript van zijn vioolsonate ter beoordeling aan hartsvriendin Clara Schumann.

De pianiste schreef onverwijld terug: ‘Ik wil je even melden hoe enthousiast ik ben over je sonate, die ik vandaag ontving. Natuurlijk speelde ik het werk meteen door, en aan het eind kon ik mijn tranen van geluk niet bedwingen.’ 

Brahms’ Eerste sonate is een onderhoudend werk voor beide instrumenten en de delen – niet vier, zoals gebruikelijk, maar drie – zijn op verschillende manieren met elkaar verbonden. De melodie van zijn Regenlied, opus 59 nr. 3, die Brahms in het laatste deel citeerde en waaraan de sonate zijn bijnaam dankt, leverde het lang-kort-lang-motto dat we in alle drie de delen vinden.

‘Regen, regen dat het giet, en laat me mijn jeugddromen herinneren en de oude liedjes die we binnen zongen als we de regendruppels buiten hoorden.’ De nostalgische stemming van de tekst sijpelde als vanzelf door de hele sonate. Bovendien liet Brahms het regenen van de prachtige melodieën. ‘Zoveel dat je moet oppassen dat je er niet op gaat staan’, aldus de componist.

Na de succesvolle première van zijn Tweede strijkkwintet in 1890 leek het Brahms een mooi moment om met pensioen te gaan. ‘Ik heb genoeg bereikt; ik heb een zorgeloze oude dag voor me, waar ik in vrede van zou kunnen genieten’, zei hij tegen een vriend. Z

ijn bewondering voor Richard Mühlfeld, de eerste klarinettist van de Meininger Hofkapelle, die hij het jaar erop ontmoette, bracht hem echter weer aan het componeren. In de zomer van 1891 schreef Brahms in het schilderachtige Oostenrijkse bergdorp (Bad) Ischl het Klarinettrio, opus 114 en het Klarinetkwintet, opus 115.

Drie jaar later, opnieuw tijdens zijn zomerverblijf in Ischl, voegde hij daar nog de twee Sonates voor klarinet en piano aan toe. Samen met Mühlfeld bracht hij de sonates op 11 januari 1895 in Wenen in première en speelde hij ze daarna nog diverse malen.

De componist bewerkte de klarinetpartij ook voor altviool en liet beide versies later dat jaar publiceren door zijn uitgever Simrock. De Eerste sonate in f klein etaleert de (klank)mogelijkheden van de klarinet en Mühlfelds sensitieve spel. Met het melancholieke Allegro, bespiegelende Andante, dansante Allegretto en energieke Vivace (in F groot!) beweegt het werk zich van donker naar licht.

Vandaag klinkt Brahms’ Eerste klarinetsonate in een bewerking voor twee klarinetten en piano van de Israëlische hoboïst Amir Bakman.

‘Voordat ik begin met werken, moet ik iets te eten hebben’ is de openingszin van een luchtig, zeer populair trio uit Joseph Weigls opera L’amor marinaro, in de herfst van 1797 in Wenen in première gebracht.

Naar verluidt verzocht klarinettist Franz Joseph Bähr het aanstormend compositietalent Ludwig van Beethoven een trio voor klarinet, cello en piano te schrijven en suggereerde voor het derde deel deze geliefde melodie, ‘Pria ch’io l’impegno’, te gebruiken.

Zo gezegd, zo gedaan, maar omdat de viool hoger aangeschreven stond dan de klarinet, maakte Beethoven van het Klarinettrio in Bes groot ook een (haast identieke) versie voor pianotrio: viool, cello en piano. Hij droeg de publicatie in 1798 op aan gravin Maria Wilhelmine von Thun-Hohenstein, de schoonmoeder van een van zijn beschermheren, prins Karl von Lichnowsky.

Het trio is, zeker voor Beethovens doen, een charmant, zonnig werk, alhoewel sommige tijdgenoten er toch moeite mee hadden. De Allgemeine Musikalische Zeitung oordeelde dat het ‘op verschillende momenten niet makkelijk, maar toch vloeiender dan menig ander werk van deze componist’ was.

Inderdaad, het levendige eerste deel bevat diverse abrupte wendingen en harmonische verrassingen. Het middendeel echter is een prachtig zangerig Adagio. En in de finale – een thema met negen variaties en een coda – etaleert Beethoven evenzeer zijn pianistische vaardigheden als zijn variatiekunsten. 

Zo populair was Weigls operamelodie, dat naast Beethoven ook componisten als Hummel en Paganini haar hergebruikten en dat zij in Wenen op straat werd gezongen en gefloten. Een echte Gassenhauer (hit) dus, en zo kwam Beethovens trio aan zijn bijnaam. Vandaag wordt de klarinetpartij uitgevoerd op hobo.

Beethoven publiceerde in 1795 een set van drie pianotrio’s: zijn allereerste opus (zijn voorgaande werk vond hij blijkbaar niet publicatiewaardig).

De jonge componist gaf daarin rekenschap van zijn lessen bij Joseph Haydn, maar vernieuwde het populaire genre ook. Beethoven voegde een extra deel aan de gebruikelijke drie toe, maakte de trio’s langer en emotioneel expressiever, en gaf alle drie de instrumenten een (bijna) gelijkwaardige rol.

Hij spreidde bovendien een grote diversiteit aan karakter en sfeer binnen de set tentoon: het onbezorgde Tweede pianotrio fungeert als rustig middelpunt tussen het extraverte Eerste en het donkere Derde. Het verhaal gaat dat Haydn na het beluisteren van de drie pianotrio’s Beethoven adviseerde het Derde pianotrio in c klein nog niet uit te geven, omdat het te moeilijk zou zijn en het het publiek niet zou aanstaan.

Dit deed de ­relatie tussen de twee componisten geen goed. Beethoven liet het drieluik tóch publiceren en droeg het op aan prins Karl von Lichnowsky, die de jonge componist na diens verhuizing van Bonn naar Wenen onder zijn hoede had genomen.

Inderdaad is het derde trio voor die tijd het meest gedurfd en zijn er elementen in te horen die als ‘typisch beethoveniaans’ bekend raakten: ferme, dramatische thema’s, dynamische accenten, stuwende ritmes en harmonische innovaties. De trio’s werden zo goed verkocht dat de uitgever het publiekssucces ervan als reclame ­gebruikte toen hij in 1796 Beethovens Pianosonates, opus 2 op de markt bracht.