Mäkelä leidt Mozart en Mahler bij het Concertgebouworkest

Met de Maurerische Trauer­musik eerde Wolfgang Amadeus Mozart twee overleden ‘broeders’ uit de vrijmetselaarsloge waarvan hij op zijn 28ste lid was geworden. Een belangrijke verbindende rol in de vrijmetselarij was weggelegd voor muziek, waarbij sommige toonsoorten of ritmische figuren een symbolische betekenis konden hebben. Mozart verwerkte ze subtiel in diverse composities, de opera Die Zauberflöte voorop. Deze Trauermusik voegt zich naar de vrijmetselaars-esthetiek met sobere, onversierde melodielijnen en het ontbreken van virtuoos vertoon. Gregoriaanse kerktoonsoorten leveren het harmonische fundament en drie bassetklarinetten geven het stuk een gepast klagend karakter.

De eerste uitvoering door het Concertgebouworkest was op 10 december 1891 onder leiding van Willem Kes. De laatste werd op 10 januari 2016 geleid door Iván Fischer.

De nieuwigheid is er al lang af, maar het blijft een leuk verhaal: Mozarts Klarinetconcert werd anderhalve eeuw lang uitgevoerd op een instrument waarvoor het niet bedoeld was. Want Mozart schreef het voor een experimenteel instrument dat lagere tonen kon produceren dan de gangbare klarinet. Aanjager van het werk was de Weense klarinettist Anton

Stadler, een van Mozarts vrienden uit de vrijmetselaarsloge en tevens inspirator van diens late klarinetwerken. Ook daagde Stadler de instrumentmaker Theodor Lotz uit om nieuwe instrument­types te bouwen, waaronder een zogeheten Inventionsklarinette met een eigenaardige bolle beker. Mozart reageerde enthousiast en componeerde prompt dit soloconcert. Toch was de Inventionsklarinette geen lang leven beschoren, vooral omdat Mozarts uitgever geen commercieel succes zag in een soloconcert voor zo’n buitenissig instrument en het werk publiceerde in een versie voor de standaard klarinet in bes. Die versie veroverde het reper­toire, Mozarts manuscript raakte zoek en de origine van het werk werd vergeten. Wel vroegen latere uitvoerenden zich af waarom het Klarinetconcert een aantal rare melodiesprongen bevatte; ze vermoedden niet dat de ­onhaalbare, lage noten uit het origineel door de uitgever een octaaf omhoog waren getransponeerd.

Wat het stuk bovenal een bijzondere lading geeft is dat het Mozarts laatste grote compositie is; enkele weken na voltooiing stierf hij.

In sommige andere late werken hoor je terug dat ziekte en geldzorgen hem niet onberoerd lieten, zoniet in het Klarinetconcert. Het is Mozart op zijn vitaalst: inventief, elegant en gul met zijn kenmerkende contrasten tussen indringende solo’s en tuttipartijen, tussen ingetogen en uitbundige passages, tussen ernst en speelsheid. Hoogtepunt is wellicht het middendeel, waarvan de beginmelodie een vuurproef is voor ­aspirant-klarinettisten op auditie: het zijn maar een paar simpele noten, maar ze zeggen alles wat de solist op het gebied van zuiverheid, ritme en zeggingskracht in huis heeft.

Willem Mengelberg dirigeerde de eerste uitvoering op 11 maart 1906 met soloklarinettist Willem Brohm. De laatste uitvoering was op 25 maart 2012 met dirigent Trevor Pinnock; Andreas Sundén was de solist.

Thomas Larcher, geboren in Innsbruck, verhuisde al vroeg naar Wenen, waar hij compositie en piano studeerde. In het seizoen 2019/2020 was hij composer in residence van Het Concertgebouw. Stond de piano aanvankelijk centraal in zijn werk, geleidelijk ontdekte hij het rijke kleurenpalet van het orkest en ontwikkelde hij zich tot een van de meest inventieve componisten van zijn generatie. Zijn ‘eerste symfonie’ noemde hij Red and Green (2010) – de twee delen staan lijnrecht tegenover elkaar, als de kleuren waarnaar ze genoemd zijn. Zijn Tweede symfonie, ‘Kenotaph’, kent nog veel meer van zulke felle contrasten. Massieve tuttipassages worden afgezet tegen tere kamermuziek. Verschillende vormen van energie staan volgens de componist tegenover elkaar: ‘gebundeld, verspreid, glad, beweeglijk of razend’. Het werk werd op 3 juni 2016 in première gebracht door de Wiener Philharmoniker onder leiding van Semyon Bychkov – in Wenen, natuurlijk. Pers en publiek waren eensgezind: het werk verdient een vaste plek in het orkestrepertoire.

‘Kenotaph’ heeft vier delen, als een traditionele symfonie. Bach, Mahler, Berg: het muzikale verleden van Europa en – vooral – de Weense traditie klinken voortdurend in de muziek door. Ze stellen vragen. Wat betekenen de traditionele vormen en de tonaliteit voor ons? En wat zijn ze nog waard in het licht van recente geopolitieke ontwikkelingen? Meer specifiek: naar welk Europa zijn al die migranten op zoek die op de Middellandse Zee omkomen? Hoewel dit soort vragen ten grondslag liggen aan de muziek, benadrukt Larcher dat zijn symfonie niet programmatisch is. Toch is het gemakkelijk de ruige zee te horen onder de bodem van het wild rammelende openingsdeel, of de verraderlijk kalme golven in het Adagio. In het furieuze derde deel, een scherzo, bespelen de slagwerkers olievaten, koektrommels en slakommen – afval dat aanspoelt, overblijfselen van onze beschaving? Na een Ländler in Mahler-stijl, banaal en betekenisloos, barst het laatste deel in al zijn hevigheid los. Hier klinken wanhoop en tomeloze woede om de duizenden slachtoffers – al die hoop, al die toekomstmogelijkheden – waar zijn ze gebleven? Veelzeggend is de titel: een cenotaaf is een symbolisch graf, ter nagedachtenis aan overledenen van wie het stoffelijk overschot elders of onvindbaar is – een leeg graf.

‘Een symfonie moet de hele wereld omvatten’, vond Gustav Mahler. Hoe zijn wereld er in 1910 uitzag wordt pijnlijk duidelijk uit de onvoltooide Tiende symfonie. Pijn en wanhoop spatten van de noten af, en met reden. Kort daarvoor had Mahler de dood van zijn vierjarige dochter en de diagnose van een hartkwaal moeten incasseren. Tijdens het ontstaan van de Tiende kwam daar een acute huwelijkscrisis bij: zijn echtgenote Alma, zo bleek, onderhield een relatie met de jonge architect Walter Gropius. Maar het allergrootste drama is misschien wel dat het stuk nooit af kwam. Tijdens die noodlottige, maar wonderlijk productieve zomer van 1910 componeerde Mahler weliswaar de hoofdlijnen van de vijf afzonderlijke delen, maar aan de invulling en orkestratie daarvan kwam hij niet meer toe; in mei 1911 bezweek hij aan zijn hartkwaal. Er zijn diverse pogingen gedaan om van het nagelaten manuscript een volledige, speelbare versie te maken, met het nodige succes – maar het leverde natuurlijk geen echte Mahler-symfonie op. Alleen het eerste deel, een Adagio, werd door Mahler zelf georkestreerd en kan als voltooid beschouwd worden. Behalve de beklemmende sfeer valt hier duidelijk op dat de componist zich nog altijd ontwikkelde en niet in de laatromantiek was blijven steken: de wrange harmonieën schuren regelmatig tegen de atonaliteit aan.