Mäkelä leidt Concertgebouworkest in Mozart, Jolas en Larcher

Betsy Jolas belichaamt bijna honderd jaar muziekgeschiedenis. Ze groeide op in het artistieke milieu van Parijs en (vanaf haar veertiende) New York. Na zes jaar in de Verenigde Staten keerde ze terug naar Parijs, waar ze in de befaamde muziekanalyseklas van Olivier Messiaen terecht kwam. In het radicaal avant-­gardistische klimaat dat haar medestudenten initieerden ging ze als componist vanaf het begin haar eigen weg: ja, haar muziek was atonaal en zou dat altijd blijven, maar ze was het niet eens met de door Pierre Boulez gepropageerde totale breuk met de traditie. Terwijl ze Messiaen opvolgde aan het Parijse conservatorium en later lesgaf aan diverse Amerikaanse instituten bleef ze altijd doorcomponeren – aan ideeën en energie geen gebrek.

Dirigent Klaus Mäkelä heeft warme herinneringen aan de repetities voorafgaand aan de première van Latest door het Orchestre de Paris op 30 november 2022. ‘Ze is heel charmant, heel levendig en betrokken. Interessant is dat ze die enorme levenservaring heeft, en dan met dit werk komt, dat klinkt als het werk van een jonge componist! Ik bedoel dat in de meest positieve zin. Het is jazzy en springerig, start-stop, en behoorlijk complex, maar wat je vooral in het stuk hoort is levensvreugde. Alles in het stuk is grappig, dat begint al bij de titel – ‘m’n nieuwste stuk’, maar misschien ook: ‘mijn laatste’.

Latest begint met bijna onhoorbare, ijle klanken, waarna zich vanuit de zoekende, timide klanken van houtblazers en slagwerk een fragmentarisch betoog ontspint. Het is alsof de muziek steeds weer opnieuw wil beginnen. Geklop en getik van het slagwerk, een trompetloopje hier, een verdwaalde viool- of hobosolo daar, een aanzwellende golf, een vertwijfelde flard Ravel of ­Xenakis – ondanks de veelvormigheid blijft de muziek coherent, transparant en gemakkelijk te volgen.

In wezen is Latest een compositie over de leidtoon, de stijgende kleine secunde die zo vaak het slot van een melodie markeert, het laatste stapje naar het eindpunt. Het tragikomische van Latest is dat dat eindpunt steeds maar niet bereikt wordt. De melodische fragmentjes streven omhoog – naar de hemelse klanken van het begin, maar komen er nooit. Leidtonen rijgen zich aaneen tot stijgende loopjes, voortdurend door allerlei krachten weer tegengehouden en omlaag getrokken. Hoe loopt dat af? Het slot is illustratief voor Jolas’ droge humor.

De nieuwigheid is er al lang af, maar het blijft een leuk verhaal: Mozarts Klarinetconcert werd anderhalve eeuw lang uitgevoerd op een instrument waarvoor het niet bedoeld was. Want Mozart schreef het voor een experimenteel instrument dat lagere tonen kon produceren dan de gangbare klarinet. Aanjager van het werk was de Weense klarinettist Anton

Stadler, een van Mozarts vrienden uit de vrijmetselaarsloge en tevens inspirator van diens late klarinetwerken. Ook daagde Stadler de instrumentmaker Theodor Lotz uit om nieuwe instrument­types te bouwen, waaronder een zogeheten Inventionsklarinette met een eigenaardige bolle beker. Mozart reageerde enthousiast en componeerde prompt dit soloconcert. Toch was de Inventionsklarinette geen lang leven beschoren, vooral omdat Mozarts uitgever geen commercieel succes zag in een soloconcert voor zo’n buitenissig instrument en het werk publiceerde in een versie voor de standaard klarinet in bes. Die versie veroverde het reper­toire, Mozarts manuscript raakte zoek en de origine van het werk werd vergeten. Wel vroegen latere uitvoerenden zich af waarom het Klarinetconcert een aantal rare melodiesprongen bevatte; ze vermoedden niet dat de ­onhaalbare, lage noten uit het origineel door de uitgever een octaaf omhoog waren getransponeerd.

Wat het stuk bovenal een bijzondere lading geeft is dat het Mozarts laatste grote compositie is; enkele weken na voltooiing stierf hij.

In sommige andere late werken hoor je terug dat ziekte en geldzorgen hem niet onberoerd lieten, zoniet in het Klarinetconcert. Het is Mozart op zijn vitaalst: inventief, elegant en gul met zijn kenmerkende contrasten tussen indringende solo’s en tuttipartijen, tussen ingetogen en uitbundige passages, tussen ernst en speelsheid. Hoogtepunt is wellicht het middendeel, waarvan de beginmelodie een vuurproef is voor ­aspirant-klarinettisten op auditie: het zijn maar een paar simpele noten, maar ze zeggen alles wat de solist op het gebied van zuiverheid, ritme en zeggingskracht in huis heeft.

Willem Mengelberg dirigeerde de eerste uitvoering op 11 maart 1906 met soloklarinettist Willem Brohm. De laatste uitvoering was op 25 maart 2012 met dirigent Trevor Pinnock; Andreas Sundén was de solist.

Thomas Larcher, geboren in Innsbruck, verhuisde al vroeg naar Wenen, waar hij compositie en piano studeerde. In het seizoen 2019/2020 was hij composer in residence van Het Concertgebouw. Stond de piano aanvankelijk centraal in zijn werk, geleidelijk ontdekte hij het rijke kleurenpalet van het orkest en ontwikkelde hij zich tot een van de meest inventieve componisten van zijn generatie. Zijn ‘eerste symfonie’ noemde hij Red and Green (2010) – de twee delen staan lijnrecht tegenover elkaar, als de kleuren waarnaar ze genoemd zijn. Zijn Tweede symfonie, ‘Kenotaph’, kent nog veel meer van zulke felle contrasten. Massieve tuttipassages worden afgezet tegen tere kamermuziek. Verschillende vormen van energie staan volgens de componist tegenover elkaar: ‘gebundeld, verspreid, glad, beweeglijk of razend’. Het werk werd op 3 juni 2016 in première gebracht door de Wiener Philharmoniker onder leiding van Semyon Bychkov – in Wenen, natuurlijk. Pers en publiek waren eensgezind: het werk verdient een vaste plek in het orkestrepertoire.

‘Kenotaph’ heeft vier delen, als een traditionele symfonie. Bach, Mahler, Berg: het muzikale verleden van Europa en – vooral – de Weense traditie klinken voortdurend in de muziek door. Ze stellen vragen. Wat betekenen de traditionele vormen en de tonaliteit voor ons? En wat zijn ze nog waard in het licht van recente geopolitieke ontwikkelingen? Meer specifiek: naar welk Europa zijn al die migranten op zoek die op de Middellandse Zee omkomen? Hoewel dit soort vragen ten grondslag liggen aan de muziek, benadrukt Larcher dat zijn symfonie niet programmatisch is. Toch is het gemakkelijk de ruige zee te horen onder de bodem van het wild rammelende openingsdeel, of de verraderlijk kalme golven in het Adagio. In het furieuze derde deel, een scherzo, bespelen de slagwerkers olievaten, koektrommels en slakommen – afval dat aanspoelt, overblijfselen van onze beschaving? Na een Ländler in Mahler-stijl, banaal en betekenisloos, barst het laatste deel in al zijn hevigheid los. Hier klinken wanhoop en tomeloze woede om de duizenden slachtoffers – al die hoop, al die toekomstmogelijkheden – waar zijn ze gebleven? Veelzeggend is de titel: een cenotaaf is een symbolisch graf, ter nagedachtenis aan overledenen van wie het stoffelijk overschot elders of onvindbaar is – een leeg graf.