Mahlers Symfonie nr. 6 door Paavo Järvi en het Tonhalle-Orchester Zürich
Tonhalle-Orchester Zürich
Paavo Järvi dirigent
Dit programma maakt deel uit van de serie Wereldberoemde Symfonieorkesten.
Gustav Mahler (1860-1911)
Symfonie nr. 6 in a kl.t. (1903-04; revisie 1906)
‘Tragische’
Allegro energico, ma non troppo
Scherzo: Wuchtig
Andante moderato
Finale: Allegro moderato – Allegro energico
er is geen pauze
einde ± 21.40 uur
Met dank aan het Fonds Wereldberoemde Symfonieorkesten.
Toelichting
Gustav Mahler (1860-1911)
Zesde Symfonie
door Jeppe Moulijn
In een fameus gesprek tussen Gustav Mahler en zijn collega Jean Sibelius in 1907 zou die laatste verklaard hebben dat hij van de symfonie hield vanwege de strengheid van de vorm. Mahler brak in: ‘Nee! Een symfonie moet zijn als de wereld! Allesomvattend moet zij zijn.’ Ook Mahlers Zesde symfonie is een wereld op zich. Maar één element, zo prominent aanwezig in vrijwel al het andere werk van Mahler, lijkt te ontbreken: hoop en verlossing. De Zesde is Mahlers duistere ster, geboren tijdens een van de gelukkigste periodes in Mahlers leven. Menig Mahler-exegeet vindt dit moeilijk te verklaren. Maar wellicht getuigt dit vooral van een naïeve visie op de verhouding tussen de biografische feiten en het werk van een kunstenaar. Die is oneindig veel complexer dan dat een gelukkige levensfase zonnige kunst zou moeten opleveren. Wellicht geeft Mahler zelf het beste antwoord: voor en tijdens zijn werk aan de woedende, tragische Zesde schreef Mahler zijn Kindertotenlieder. Hij pakte het werk aan deze erencyclus op twee weken na de geboorte van zijn eerste dochtertje. Niet geheel onterecht choqueerde dit zijn vrouw Alma. Toen een paar jaar later Mahler daadwerkelijk een kind had verloren zei Mahler: nu zou ik die liederen niet meer kunnen schrijven.
In de Zesde symfonie gebruikt Mahler een even simplistisch als effectief terugkerend klanksymbool voor het snijdende pessimisme: een drieklank die krachteloos wordt, daaronder een genadeloos ritme in en . Het is bijna onontkoombaar dat vele commentatoren dit tot ‘noodlotsmotief’ hebben uitgeroepen. Behalve dat deze symfonie wellicht het meest duistere werk van Mahler is, is zij ook het meest klassiek in de muzikale vorm: vier delen, met een eerste deel in een heldere . Daarin wordt de expositie (het gedeelte waarin de belangrijkste ’s gepresenteerd worden) zelfs, zoals bij Mozart of Brahms, in zijn geheel herhaald. Het eerste thema behoort tot Mahlers uitgebreide staalkaart van Trauermärsche, maar deze treurmars is bijzonder strijdbaar en energiek. Dit loopt uit op het eerder genoemde noodlotsmotief. Daarna volgt een à la Anton Bruckner (een van de vele verwijzingen naar het werk van Mahlers leermeester in deze symfonie). Dan het derde thema, vol pathos en woest schuimende romantiek (speelaanwijzing: Schwungvoll). Alma zei dat Mahler haar met dit thema had willen portretteren, en dat hij had gezegd: ‘Ik weet niet of ik erin geslaagd ben, maar je zult het ermee moeten doen.’ Het is onmogelijk vast te stellen of dit klopt, zeker bij monde van de soms notoir fabulerende Alma. Maar ondenkbaar is het zeker niet.
Noodlot en verdoemenis alom, zonder hoop op verlossing? Toch zijn er binnen deze symfonie meer dan genoeg contrasten. In de doorwerking (het middengedeelte waarin de diverse thema’s verder worden uitgewerkt) van het eerste deel duikt voor het eerst een nieuw terugkerend element op: een soort impressionistisch alpenpanorama. Steeds voorzien van Heerdenglocken: de karakteristiek rommelig klingelende koebellen die vandaag de dag nog altijd door het vee in de zomerse alpenweides worden gedragen. Mahler schijft bij deze klokken voor: in Entfernung aufgestelt. Als geen ander weet Mahler daarmee de majestueuze weidsheid van de Alpen op te roepen. Toch lijkt de natuur hier niet, zoals in veel van zijn andere werk, een antwoord en verlossing; eerder een ruimte voor contemplatie. Opvallend is het veelvuldige gebruik van de twinkelende celesta: juist in deze symfonie vol duisternis een onwerkelijk glinsterend licht.
Ondanks de ‘klassieke’ symfonische vorm van de Zesde is er een, mede door Mahler zelf gecreëerde, controverse over de volgorde van het tweede en derde deel. Sommige en laten het volgen op het , anderen draaien dat om. Zelfs de diverse uitgaven van de symfonie stemmen niet overeen. Mahler zelf koos tijdens de eerste repetities voor de volgorde Andante-Scherzo, vooral omdat de overeenkomsten in tempo, en textuur tussen het eerste deel en het Scherzo nogal groot zijn. Na zijn dood stelde Alma de andere volgorde voor, toen Willem Mengelberg, leider van het Concertgebouworkest, haar om verduidelijking vroeg.
Het Scherzo is zonder meer een erfgenaam van meerdere Bruckner-scherzo’s en van Mahlers eigen Ländler-traditie (de Ländler is de Oostenrijkse boerenvoorloper van de of het ). Maar in de Zesde wordt dit een lugubere danse macabre, compleet met een voor Mahler ongebruikelijke xylofoon en demonisch gillende . Het middengedeelte voorzag Mahler van de karakteraanduiding Altväterisch (‘ouderwets’) maar hij vergeleek het aarzelende, wankelende ook met de onhandigheid van jonge kinderen.
Het relatief bescheiden Andante moderato biedt een enorm contrast met de genadeloze marsritmes van het eerste deel – waarop het in sommige uitvoeringen direct volgt. De toonsoort Es groot is het verst denkbaar verwijderd van het a klein van het eerste deel, en de bitterzoete, diepe weemoed is misschien nog wel tragischer dan de in your face strijd en conflict van het . Ook in het Andante klinkt een ‘alpenpanorama’, ditmaal grootser en hoopvoller dan in deel 1.
Overheersend zijn de nachtmerrie-elementen, en het noodlotsmotief heeft het laatste woord.
Een commentator omschreef het begin van de Finale treffend als ‘de dageraad van een dag vol verschrikkelijke strijd’. Even een straal onwerkelijk licht, vrijwel onmiddellijk weggevaagd door het noodlots. Over blijft een woest en kaal klanklandschap, waaruit brokstukken van de diverse komende thema’s al opduiken als demonische verschijningen. Een somber koperkoraal is een laatste bede voor de strijd. De kern van het deel, Allegro moderato, moet dan nog beginnen. Mahler eist een grote concentratieboog van zijn luisteraars: deze Finale is een zeer omvangrijk bouwwerk van een half uur, dicht en massief georkestreerd, met vele enorme climaxen en slechts enkele momenten van ontspanning. Befaamd zijn de slagen met een enorme houten hamer, oorspronkelijk vijf, uiteindelijk drie, waarvan Mahler de derde uit bijgeloof voor de kracht van het fatum toch weer geschrapt zou hebben (waarschijnlijk een mythe). Onder meer door deze hamerslagen wijst deze grenzeloze finale vooruit naar het expressionisme van Arnold Schönberg en Alban Berg.
Zelfs binnen de context van deze symfonie is het slot buitengewoon pessimistisch. In een langzaam voor de weet Mahler een nog luguberder toon te treffen, en voor wie daarna nog een sprankje hoop mocht koesteren zal dat effectief worden getorpedeerd door het schokkende, genadeloze laatste gebaar: nog éénmaal het noodlotsmotief, maar ditmaal start het niet eens meer in majeur. Geen ontsnapping. U bent gewaarschuwd.
Biografie
Tonhalle-Orchester Zürich, orkest
Het Britse tijdschrift Gramophone nomineerde het Tonhalle-Orchester Zürich onder chef- Paavo Järvi afgelopen zomer als Orkest van het Jaar. Op de International Classical Music Awards 2026 werd hun album met Orff en Mahler, dat in 2025 ook al een Preis der deutschen Schallplattenkritik kreeg, bekroond in de categorie symfonische muziek, zoals in 2024 ook de opname van Bruckners Achtste symfonie (tevens Diapason d’Or 2023). Eerder waren ook Messiaen-, Tsjaikovski- en Adams-albums bekroond. In 2022 kregen orkest en dirigent bovendien de Europese Cultuurprijs.
Het Zwitserse orkest, dat al in 1868 werd opgericht, telt tegenwoordig rond de honderd leden van 23 nationaliteiten en speelt gemiddeld vijftig programma’s per seizoen in meer dan honderd concerten. De musici speelden op tournee al in meer dan honderd steden verspreid over minstens dertig landen, en organiseren naast hun orkestagenda ook een uitgebreide kamermuziekprogrammering.
Na een paar seizoenen elders keerde het orkest per 2021/2022 terug op zijn thuisbasis: de volledig gerenoveerde Grosse Tonhalle, die in 1895 was geopend.
Sinds 2019/2020 is Paavo Järvi de elfde chef-dirigent, David Zinman is eredirigent, en in het lopende seizoen is Julia Kurzydlak assistent-dirigent.
De vorige concerten van het Tonhalle-Orchester Zürich in Het Concertgebouw waren op 8 oktober 2008 met pianist Alfred Brendel en onder leiding van David Zinman (chef-dirigent 1995-2014) en op 30 november 2024 met cellist Kian Soltani en onder leiding van Paavo Järvi. Merbag is sponsor van de huidige tournee naar Baden-Baden, Amsterdam, Hamburg en Wenen.
Paavo Järvi, dirigent
Paavo Järvi studeerde directie in zijn geboorteland Estland, aan het Curtis Institute of Music in Philadelphia en bij Leonard Bernstein in Los Angeles.
Sinds het seizoen 2019/2020 is hij chef- van het Tonhalle-Orchester Zürich. Voorheen bekleedde hij vergelijkbare posities bij het Orchestre de Paris, het hr-Sinfonieorchester Frankfurt, het Cincinnati Symphony Orchestra, het Malmö en het NHK Symphony Orchestra, Tokyo (2016-2022). Hij is al sinds 2004 artistiek leider van Die Deutsche Kammerphilharmonie Bremen, waarmee hij momenteel een Schubertcyclus opneemt en afgelopen seizoen tourde in Europa. Vanaf het seizoen 2028/2029 zal de dirigent ook het London Philharmonic Orchestra leiden.
Paavo Järvi ontving tal van onderscheidingen, waaronder de Orde van de Witte Ster (2013) van de Republiek Estland en de Japanse Orde van de Rijzende Ster (2026). Opnamen onder zijn leiding van werken van Sibelius, Grieg en Tsjaikovski waren goed voor Grammy Awards.
Als gastdirigent stond de Est voor de Berliner, Münchner en Wiener Philharmoniker, de Staatskapelle Dresden, het Gewandhausorchester Leipzig, Philharmonia, het Budapest Festival Orchestra en de orkesten van New York, Chicago, Los Angeles en Hongkong.
Sinds zijn debuut bij het Concertgebouworkest in 2004 keerde hij er meermaals terug, meest recent in april/mei 2025 met onder meer het Pianoconcert van Chatsjatoerjan met Jean-Yves Thibaudet. Ieder seizoen sluit de dirigent af met het Pärnu Music Festival, dat hij (inclusief het Estonian Festival Orchestra) in 2011 heeft opgericht.



