Mahlers Symfonie nr. 5 & Rachmaninoffs Pianoconcert nr. 3

De mythische status van Serge Rachmaninoffs Derde pianoconcert ontwikkelde zich pas zo’n twintig jaar nadat het was gecomponeerd. Van de componist hoefde het aanvankelijk ook niet zo: hij schreef het concert voor zijn eerste tournee in de Verenigde Staten. Bijna drie maanden lang zou hij daar vrijwel dagelijks concerten geven als pianist en dirigent, terwijl hij liever tijd doorbracht met zijn vrouw en jonge kinderen op zijn landgoed in Rusland. Het contract was echter al getekend en een groot pluspunt van zo’n tournee was dat Rachmaninoff, een groot autoliefhebber, in de Verenigde Staten de nieuwste auto’s kon spotten. 

Rachmaninoff componeerde zijn Derde pianoconcert zonder zijn familie daarvan op de hoogte te brengen en hij heeft er ook maar weinig over geschreven. Het compositieproces is daarom wat in nevelen gehuld, maar in de herfst van 1909 was de partituur in ieder geval voltooid. Ook is duidelijk dat Rachmaninoff in tijdnood zat, want nog voordat hij het concert helemaal had ingestudeerd stak hij de Atlantische Oceaan al over. Aan boord van het schip had hij een los klavier bij zich om, zonder geluid, verder te kunnen studeren. De reacties na de première door de New York Symphony Society onder leiding van Walter Damrosch en met de componist zelf als solist waren gemengd: pianist Józef Hofmann, aan wie het concert nota bene was opgedragen, vreesde waarschijnlijk de uitzonderlijke moeilijkheidsgraad en zei dat het concert niets voor hem was. 

Pas toen Vladimir Horowitz Rachmaninoffs Derde pianoconcert rond 1930 ging uitvoeren, kreeg het steeds meer aandacht. De volgende generatie pianisten, onder wie Emil Gilels, haakte aan en uiteindelijk zou ‘Rach 3’ hét concert uit het pianorepertoire worden. 

Alleen al de eerste paar noten, die het eenvoudige eerste thema vormen, verklanken de iconische status van het werk. Theorieën over een volksmelodie of een orthodox gezang als basis voor dit thema heeft Rachmaninoff naar het rijk der fabelen verwezen: ‘Dit thema heeft zichzelf gecomponeerd en klinkt zoals een zanger het zou zingen.’ De climax van het eerste deel is de solocadens, waarin de onschuldige openingsmelodie is getransformeerd tot een haast gewelddadig thema in volle akkoorden over het hele klavier. Deze passage is technisch extreem veeleisend. Later schreef Rachmaninoff ook een kortere, lichtere cadens, maar Kirill Gerstein zal de originele, uitgebreide cadens spelen. 

Na een melancholisch Intermezzo als tweede deel gaat het concert zonder onderbreking over in de Finale: een thema met variaties, met daarin verwerkt het hoofdthema uit het eerste deel en enkele melodieën die sterk doen denken aan het Tweede pianoconcert (1900-01). Beide werken eindigen met het ritme lang-kort-kort-lang, net als de Tweede symfonie (1906-07). Dat ritme wordt dan ook wel als Rachmaninoffs muzikale handtekening gezien. 

Hoewel het spijtig is dat Serge Rachmaninoff het grote succes van zijn Derde pianoconcert niet heeft meegemaakt, heeft het hem toch een zeer waardevolle ervaring opgeleverd: de uitvoering door hemzelf als solist met Gustav Mahler als dirigent [op 16 januari 1910 in Carnegie Hall met het New York Philharmonic Orchestra, red.]. Rachmaninoff prees de toewijding van Mahler: ‘Hij bleef het concert, ook de gecompliceerde begeleiding, tot in perfectie repeteren, zelfs toen de repetitie eigenlijk allang klaar was.’ 

Het tekent Mahler, die ook in zijn eigen werken niets aan het toeval overliet. Zo heeft hij aan het begin van het beroemde Adagietto voor strijkers en harp, het slotdeel van zijn Vijfde symfonie, drie keer in het Duits en het Italiaans ‘zeer langzaam’ geschreven. Het woord ‘adagietto’, een verkleining van adagio (langzaam), betekent dan ook niet ‘een beetje langzaam’ maar slaat waarschijnlijk op de korte duur van het deel: in de uitvoering van het Concertgebouworkest onder leiding van Willem Mengelberg, een goede vriend van Mahler, slechts zeven minuten. Daarmee is het orkest recordhouder. Het andere uiterste staat op naam van de Berliner Philharmoniker onder Bernard Haitink: bijna een kwartier. Het intieme Adagietto is een liefdesverklaring aan Alma Schindler. Mahler voegde een gedicht toe aan de noten, dat begint met ‘Hoe ik jou liefheb, kan ik niet met woorden zeggen.’ Hij had Alma na het voltooien van het tweede deel ontmoet en zou het jaar daarna met haar trouwen. Wellicht heeft die ontmoeting ook een rol gespeeld bij de overgang van de donkere eerste twee delen van de symfonie naar een gelukzaliger vervolg. 

Vrijwel zonder onderbreking gaat het Adagietto over in een vreugdevol rondo. Op weg naar het uitgelaten slot klinken veel snelle imitaties. Dat gebeurt eerder ook in het Scherzo en de verschillende lagen die zo in het orkest ontstaan, oftewel het contrapunt, refereren aan de muziek van Johann Sebastian Bach. Mahler verdiepte zich in deze periode grondig in een nieuwe uitgave van de volledige werken van Bach en dirigeerde en arrangeerde zijn werken ook. 

Het is zeker niet de enige verwijzing naar het verleden in de Vijfde symfonie. Zo staat het laatste segment in de rondovorm, een klassieke vorm waarin telkens een refrein terugkeert. Ook is er in de symfonie op grote schaal een klassieke driedeligheid te vinden: de eerste twee delen vormen een sombere sectie, het derde deel is het klassieke middendeel en de laatste twee delen zorgen voor een gelukkige laatste sectie. Bovendien lijkt het ritme van de beroemde trompetsolo aan het begin van de symfonie niet alleen te zijn gebaseerd op een militaire mars, maar ook op een andere vijfde symfonie: die van Ludwig van Beethoven. Ook door een volledig instrumentaal werk te schrijven is Mahler teruggegaan naar het concept van een conventionele symfonie. In tegenstelling tot zijn drie voorgaande symfonieën [met koor en/of vocale solisten, red.] had hij er blijkbaar vertrouwen in dat hij de betekenis van zijn muziek ook zonder tekst kon overbrengen. 

Contrapunt, klassieke vormen, geen zang en een ongekend vrolijk slot: Mahler is met zijn Vijfde symfonie in verschillende opzichten uit zijn comfort zone getreden. Of het door Alma kwam, door Bach, door een groot zelfvertrouwen of door een combinatie van dit alles zullen we nooit zeker weten. Wel dat het van korte duur was: met privé nog altijd de wind in de zeilen schreef hij zijn Zesde symfonie, bijgenaamd de ‘Tragische’, die een voorbode zou blijken voor enkele zeer droevige jaren. Zo vreugdevol als in de Vijfde symfonie zou het nooit meer worden: het klinkende hoogtepunt in Mahlers leven.